Çocukluk Travması ve Kronik Yorgunluk: Geçmeyen Yorgunluğun Görünmeyen Kökleri

"Sabah yorgun uyanıyorum, gün boyu pilim bitik. Doktorlar "bir şeyin yok" diyor, ama dinlensem de geçmiyor."

Geçmeyen yorgunluğun pek çok nedeni olabilir. Araştırmalar, çocuklukta yaşanan zor deneyimlerin de bunlardan biri olabileceğini gösteriyor. Çocukluk travması kronik yorgunluğun tek nedeni değildir ve yorgunluğun "psikolojik" olduğu anlamına gelmez. Ama stres sistemi, bağışıklık ve hücrelerin enerji üretimi üzerinden bedende gerçek izler bırakabilir.

Bu yazıda kronik yorgunluğun ne olduğunu, çocukluk travmasıyla bağlantısını, bu bağlantının arkasındaki biyolojiyi ve yorgunluğu hafifletmek için neler yapılabileceğini bulabilirsiniz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve psikolojik ya da tıbbi tedavinin yerini tutmaz. Kendinizi güvende hissetmiyorsanız lütfen yazının sonundaki destek bilgilerine bakın.

Kronik Yorgunluk Nedir?

Hepimiz zaman zaman yorgun düşeriz. Kronik yorgunluk ise dinlenmekle geçmeyen, aylarca süren ve günlük hayatı belirgin şekilde kısıtlayan bir yorgunluktur. Altı aydan uzun süren ve şu özellikleri taşıyan tabloya kronik yorgunluk sendromu (miyaljik ensefalomiyelit) denir:

• Fiziksel ya da zihinsel bir çabadan sonra belirgin kötüleşme ve toparlanmanın günler sürmesi
• Uyusa da dinlendirmeyen bir uyku
• Bellek ve odaklanma güçlüğü (beyin sisi)
• Kas ve eklem ağrıları, baş ağrısı
• Uzun süre ayakta kalınca baş dönmesi ya da halsizlik

Kronik yorgunluk sıklıkla fibromiyalji, irritabl bağırsak sendromu ve migren ile birlikte görülür. Tanı konmadan önce demir, B12 ve D vitamini eksikliği, tiroid sorunları, kansızlık, uyku apnesi ve depresyon gibi yorgunluk yapabilen diğer durumların değerlendirilmesi gerekir.

Çocukluk Travmasıyla Bağlantı

Son yirmi yılda yapılan pek çok çalışma, çocuklukta zor deneyimler yaşamış kişilerde kronik yorgunluğun daha sık görüldüğünü gösteriyor:

• Toplum çalışması: ABD'de geniş bir toplum örnekleminden seçilen kişilerle yapılan bir çalışmada, çocuklukta istismar ya da ihmal yaşamış kişilerde kronik yorgunluk sendromu riskinin, travmanın türüne göre 3 ila 8 kat arttığı görüldü. Yaşanan travma ağırlaştıkça risk de arttı.
• Yirmi yıllık derleme: Bu alandaki araştırmaları bir araya getiren bir derlemede, çocuklukta zorluk yaşamış kişilerde kronik yorgunluk ve fibromiyaljinin 2 ila 3 kat daha sık olduğu bulundu.
• İngiltere'den büyük bir çalışma: Çocukluğunda kötü muamele görmüş 80 binden fazla kişi, yaş ve cinsiyeti benzer 160 bin kişiyle karşılaştırıldı. Depresyon ve kaygı hesaba katıldıktan sonra bile kronik yorgunluk sendromu riski yaklaşık 1,5 kat, fibromiyalji ve kronik bel ağrısı riski yaklaşık 2 kat, huzursuz bacaklar sendromu riski yaklaşık 1,8 kat daha yüksekti.
• Doğumdan itibaren izlenen kuşak: 1958'de doğan binlerce İngiliz'in izlendiği bir çalışmada, çocukken anne babasından fiziksel şiddet görenlerde kronik yorgunluk yaklaşık iki kat daha sık bildirildi. Çocuklukta sık sindirim yakınmaları ve sık soğuk algınlığı geçirmek de yetişkinlikteki kronik yorgunlukla ilişkiliydi.

Bu tabloların hepsinin ortak noktası, sinir sisteminin sinyallerin "sesini" açmasıdır. Bu yüzden kronik yorgunluk, fibromiyalji, kronik bel ağrısı ve irritabl bağırsak sendromu bazen "merkezi duyarlılık sendromları" adı altında birlikte ele alınır.

Depresyonun Rolü

Tablo her zaman bu kadar net değil. İngiltere'de yapılan bir çalışmada, hayatı boyunca hiç depresyon geçirmemiş kronik yorgunluk hastaları seçildiğinde, çocukluk travması oranlarının sağlıklı kişilerden farklı olmadığı görüldü. Araştırmacılar, çocukluk travmasının kronik yorgunluk riskini büyük ölçüde depresyon üzerinden artırdığını düşünüyor.

Bu, yorgunluğun "psikolojik" olduğu anlamına gelmez. Depresyon da enflamasyon ve stres sistemi üzerinden bedeni derinden etkileyen bir hastalıktır. Asıl önemli mesaj şudur: Kronik yorgunluk yaşayan herkesin geçmişinde travma yoktur. Çocukluk travması, bazı kişilerde katkıda bulunan nedenlerden biridir.

Yorgunluğun Arkasındaki Biyoloji

Çocukluk travmasının beyin ve beden üzerindeki genel etkileri arasında, yorgunlukla en ilişkili olanlar şunlardır:

• Stres sistemi: Çocukluk travması yaşamış kişilerde kortizol düzeyleri ve kortizolün bağışıklık hücreleri üzerindeki yatıştırıcı etkisi farklılaşabilir. Kronik yorgunluk hastalarında yapılan bir çalışma, bu farkların bir kısmının hastalığın kendisinden çok geçmişteki çocukluk travmasıyla ilişkili olabileceğini gösterdi.
• Enflamasyon: Çocukluk travması öyküsü olan depresyon hastalarında IL-6 gibi enflamasyon belirteçleri daha yüksek bulunurken, travma öyküsü olmayan depresyon hastalarında sağlıklı kişilerden farklı değildi. Bu yüzden araştırmacılar bir "enflamatuvar depresyon" alt tipinden söz ediyor. Vücuttaki düşük dereceli enflamasyon, beyne "dinlen, enerjini koru" sinyali göndererek yorgunluğa, isteksizliğe ve ağrıya yol açabilir.
• Hücresel enerji: Kronik yorgunluk ve fibromiyaljide, hücrelerin enerji santralleri olan mitokondrilerde oksidatif stres ve işlev bozukluğu bulunmuştur. Enerji üretimi azaldığında kaslarda ağrı ve çabuk tükenme, sinir sisteminde ise aşırı duyarlılık gelişebilir.
• Uyku: Sürekli tetikte olan bir sinir sistemi derin ve dinlendirici uykuya geçmekte zorlanır. Uykusuzluk, yorgunluğu ve ağrıyı artırarak bir kısır döngü yaratabilir.

Neler Yapılabilir?

Araştırmalar, çocukluk travmasının bazı hastalarda standart tedavilere yanıtı zayıflatabildiğini ve bu kişilerin geçmişi hesaba katan bir yaklaşımdan daha çok fayda görebileceğini gösteriyor. İyi haber şu ki stres sisteminin birikmiş yükü azaltılabilir ve beden yeniden dengelenebilir.

Kapsamlı Değerlendirme

Geçmeyen yorgunlukta ilk adım, yorgunluğa yol açabilecek diğer nedenlerin araştırılmasıdır. Tam kan sayımı, ferritin, B12, D vitamini, kan şekeri ve insülin, enflamasyon belirteçleri ve tiroid testleri bu değerlendirmenin bir parçası olabilir. Horlama ve gündüz uyuklama varsa uyku apnesi de araştırılmalıdır.

Enerjiyi Yönetmek

Kronik yorgunluk sendromunda en önemli kural, bedeni zorlamamaktır. Çabadan sonra belirgin kötüleşme yaşayan kişilerde, giderek artırılan zorlayıcı egzersiz programları artık önerilmiyor. Bunun yerine enerjiyi günün geneline yaymak, iyi günlerde aşırıya kaçmamak ve dinlenme molalarını yorgunluk gelmeden vermek ("enerji yönetimi") daha güvenli bir yoldur. Kronik yorgunluk sendromu olmayan kişilerde ise düzenli ve orta şiddette hareket, yorgunluğu azaltmanın en etkili yollarından biridir.

Hücreleri Desteklemek

Antioksidanlardan zengin, işlenmiş gıdaları ve rafine şekeri azaltan bir beslenme, mitokondrilerin yükünü hafifletebilir. Magnezyum, D vitamini, B12 ve demir gibi eksikliklerin kan değerlerine bakılarak tamamlanması, hücrelerin enerji üretimini destekleyen yollardan biridir. Kaliteli uyku da bu onarımın temelidir.

Travmayla Çalışmak

Depresyon eşlik ediyorsa tedavi edilmesi, yorgunluğu da hafifletebilir. Çocukluk travması öyküsü olan depresyon hastalarında psikoterapi ile ilaç tedavisinin birlikte kullanılması çoğu zaman en iyi sonucu verir. Travma odaklı terapiler ve beden temelli yaklaşımlar, sürekli tetikte olan sinir sistemini yatıştırarak hem uykuyu hem de enerji düzeyini olumlu etkileyebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

• Yorgunluğum "kafamda" mı?

Hayır. Çocukluk travması ile kronik yorgunluk arasındaki bağlantı, stres hormonları, enflamasyon ve hücrelerin enerji üretimi gibi ölçülebilir biyolojik yollar üzerinden kurulur. Yorgunluğunuz gerçektir ve hem bedensel hem ruhsal yönleriyle ele alınmayı hak eder.

• Kronik yorgunluk yaşayan herkesin geçmişinde travma var mıdır?

Hayır. Enfeksiyonlar, genetik yatkınlık, hormonlar, uyku sorunları ve besin eksiklikleri gibi pek çok etken rol oynar. Çocukluk travması bazı kişilerde katkıda bulunan nedenlerden biridir; herkes için geçerli bir açıklama değildir.

• Spor yapmalı mıyım?

Bu, yorgunluğunuzun türüne bağlıdır. Çabadan sonra günlerce süren bir kötüleşme yaşıyorsanız, kendinizi zorlamak yerine enerjinizi dikkatle yönetmeniz gerekir. Böyle bir kötüleşme yoksa, yürüyüş gibi hafif ve düzenli hareket yorgunluğu azaltmaya yardımcı olabilir. Hangisinin size uygun olduğunu hekiminizle birlikte belirleyin.

• Takviyeler yorgunluğuma iyi gelir mi?

Eksiklik varsa, evet. Magnezyum, D vitamini, B12 ve demir eksiklikleri yorgunluğu belirgin şekilde artırabilir ve tamamlandıklarında pek çok kişi kendini daha enerjik hisseder. Hangi takviyeye ihtiyacınız olduğunu kan değerlerinize bakarak belirlemek en doğru yoldur.

Destek almak için: Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız, lütfen yalnız kalmayın: 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bir çocuğun şu anda istismara uğradığından şüpheleniyorsanız ALO 183 Sosyal Destek Hattı'nı arayabilirsiniz.

 Referanslar

• Heim C, Wagner D, Maloney E, et al. Early adverse experience and risk for chronic fatigue syndrome: results from a population-based study. Arch Gen Psychiatry. 2006;63(11):1258-1266. doi: 10.1001/archpsyc.63.11.1258
• Borsini A, Hepgul N, Mondelli V, Chalder T, Pariante CM. Childhood stressors in the development of fatigue syndromes: a review of the past 20 years of research. Psychol Med. 2014;44(9):1809-1823. doi: 10.1017/S0033291713002468
• Chandan JS, Keerthy D, Zemedikun DT, et al. The association between exposure to childhood maltreatment and the subsequent development of functional somatic and visceral pain syndromes. EClinicalMedicine. 2020;23:100392. doi: 10.1016/j.eclinm.2020.100392
• Clark C, Goodwin L, Stansfeld SA, Hotopf M, White PD. Premorbid risk markers for chronic fatigue syndrome in the 1958 British birth cohort. Br J Psychiatry. 2011;199(4):323-329. doi: 10.1192/bjp.bp.110.083956
• Viner R, Hotopf M. Childhood predictors of self reported chronic fatigue syndrome/myalgic encephalomyelitis in adults: national birth cohort study. BMJ. 2004;329(7472):941. doi: 10.1136/bmj.38258.507928.55
• Clark JE, Davidson SL, Maclachlan L, Newton JL, Watson S. Rethinking childhood adversity in chronic fatigue syndrome. Fatigue. 2017;6(1):20-29. doi: 10.1080/21641846.2018.1384095
• Seng JS, Graham-Bermann SA, Clark MK, McCarthy AM, Ronis DL. Posttraumatic stress disorder and physical comorbidity among female children and adolescents: results from service-use data. Pediatrics. 2005;116(6):e767-e776. doi: 10.1542/peds.2005-0608
• Lynn M, Maclachlan L, Finkelmeyer A, et al. Reduction of glucocorticoid receptor function in chronic fatigue syndrome. Mediators Inflamm. 2018;2018:3972104. doi: 10.1155/2018/3972104
• de Punder K, Entringer S, Heim C, et al. Inflammatory measures in depressed patients with and without a history of adverse childhood experiences. Front Psychiatry. 2018;9:610. doi: 10.3389/fpsyt.2018.00610
• Gill H, El-Halabi S, Majeed A, et al. The association between adverse childhood experiences and inflammation in patients with major depressive disorder: a systematic review. J Affect Disord. 2020;272:1-7. doi: 10.1016/j.jad.2020.03.145
• Lu S, Peng H, Wang L, et al. Elevated specific peripheral cytokines found in major depressive disorder patients with childhood trauma exposure: a cytokine antibody array analysis. Compr Psychiatry. 2013;54(7):953-961. doi: 10.1016/j.comppsych.2013.03.026
• D'Elia ATD, Matsuzaka CT, Neto JBB, et al. Childhood sexual abuse and indicators of immune activity: a systematic review. Front Psychiatry. 2018;9:354. doi: 10.3389/fpsyt.2018.00354
• Meeus M, Nijs J, Hermans L, Goubert D, Calders P. The role of mitochondrial dysfunctions due to oxidative and nitrosative stress in the chronic pain or chronic fatigue syndromes and fibromyalgia patients. Expert Opin Ther Targets. 2013;17(9):1081-1089. doi: 10.1517/14728222.2013.818657
• Romano GF, Tomassi S, Russell A, Mondelli V, Pariante CM. Fibromyalgia and chronic fatigue: the underlying biology and related theoretical issues. Adv Psychosom Med. 2015;34:61-77. doi: 10.1159/000369085
• Tyrka AR, Burgers DE, Philip NS, Price LH, Carpenter LL. The neurobiological correlates of childhood adversity and implications for treatment. Acta Psychiatr Scand. 2013;128(6):434-447. doi: 10.1111/acps.12143
• Heim C, Shugart M, Craighead WE, Nemeroff CB. Neurobiological and psychiatric consequences of child abuse and neglect. Dev Psychobiol. 2010;52(7):671-690. doi: 10.1002/dev.20494
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Myalgic encephalomyelitis (or encephalopathy)/chronic fatigue syndrome: diagnosis and management. NICE guideline NG206. London: NICE; 2021.