Migreni olan kadınların önemli bir kısmında ağrı her ay adet günleriyle birlikte gelir. Bu ataklar çoğu zaman ayın diğer günlerindekilerden daha uzun ve daha şiddetli geçer; ilaçla geçse bile geri dönme eğilimindedir. İyi haber şu ki adet migreni büyük ölçüde önceden tahmin edilebildiği için başlamadan önlenebilir. Bu yazıda adet migreninin türlerini, östrojen düşüşü ve histaminle ilişkisini, endometriozisle bağlantısını, tanıda ağrı günlüğünün önemini, atak tedavisini ve atakları önlemenin yollarını anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Her Ay Aynı Günlerde
Migreni olan kadınların önemli bir kısmı, ağrının adet günleriyle birlikte geldiğini fark eder. Ağrı, adetin başlamasından iki gün önce ile adetin üçüncü günü arasındaki beş günlük dönemde ortaya çıkıyor ve bu durum üç adet döneminin en az ikisinde tekrarlıyorsa buna adet migreni denir.
Adet migreni sanıldığından yaygındır. Dikkatli yapılmış toplum çalışmalarına göre tüm kadınların yüzde 4–8'inde, migreni olan kadınların ise yaklaşık dörtte birinde auralı olmayan adet migreni görülür. Tanım daha geniş tutulduğunda bu oran migrenli kadınların yüzde 60'ına kadar çıkar.
İki Farklı Tablo
Adet migreni iki şekilde karşımıza çıkar. Bu ayrım önemlidir, çünkü iki tablonun belirtileri ve tedaviye yanıtı farklı olabilir.
- Saf adet migreni: Ataklar yalnızca adet döneminde gelir, ayın geri kalanında migren olmaz. Daha az görülen tablodur.
- Adetle ilişkili migren: Ataklar adet günlerinde düzenli olarak gelir, ama ayın başka günlerinde de migren olur. Çok daha sık görülür.
Saf adet migreninde tablo daha sadedir. Ağrıyı başlatan asıl etken adettir. Atak gelmeden önceki habercilerin (boyun tutulması, ışığa hassasiyet, yorgunluk, dikkat dağınıklığı, ruh hali değişiklikleri) ve atak sırasında bulantı, göz ağrısı, kokuya hassasiyet gibi belirtilerin görülme olasılığı daha düşüktür.
Adetle ilişkili migrende ise beyin daha geniş bir hassasiyet taşır. Bu haberci ve eşlik eden belirtiler daha sık görülür. Ağrıyı adetin yanında uykusuzluk, yorgunluk, stres, soğuk rüzgar, sıcak ortam ve alkol gibi pek çok başka etken de tetikleyebilir.
Neden Daha Zor Geçer
Adet döneminde gelen ataklar, ayın diğer günlerindeki ataklardan çoğu zaman daha ağırdır. Ağrı günlüğüyle izlenen kadınlarda bu atakların yüzde 35'e varan oranda daha uzun sürdüğü, ağrının ve ışık-ses hassasiyetinin daha belirgin olduğu görüldü. İlaçla geçse bile ağrının 24 saat içinde geri dönme eğilimi daha yüksektir. Bu yüzden adet migreni bazen birkaç gün süren bir dalga gibi yaşanır.
Her kadında olmasa da adet migreni olanlarda bazı ortak özellikler dikkat çeker. Ayda biraz daha fazla migren günü olabilir, ailede migren öyküsü daha sık görülür, migren daha erken yaşta başlar ve bulantı gibi eşlik eden belirtiler daha belirgin olabilir.
Hormonların Aylık Döngüsü
Kadın bedeninde hormonlar her ay doğal bir döngü içinde yükselip alçalır. Adet döneminin ilk yarısında östrojen yavaş yavaş yükselir ve yumurtlama zamanında en yüksek noktasına ulaşır. Yumurtlamadan sonra kısa bir süre düşer, ardından progesteronla birlikte yeniden yükselir. Gebelik olmazsa adetten birkaç gün önce iki hormon da hızla düşer ve adet başlar. Adet migreninde belirleyici olan, hormonların yüksek ya da düşük olmasından çok bu inişin hızıdır.
Östrojen Düşüşü
Östrojen düşüşü ile migren arasındaki bağlantı ilk kez 1970'lerde gösterildi. Adetten önce östrojen verilerek bu düşüş geciktirildiğinde migren de birkaç gün gecikiyordu. Bugün östrojen düşüşü, adet migrenini açıklayan en kabul gören görüştür. Östrojen beyinde ağrı kontrolünde rol oynayan birçok sistemi etkiler:
- Serotonin: Östrojen düştüğünde serotonin dengesi değişir. Bu değişim atağı başlatan etkenlerden biri olabilir.
- Beynin kendi ağrı kesicileri: Adet öncesindeki düşük östrojen, beynin ürettiği endorfin benzeri ağrı kesici sistemin daha zayıf çalışmasıyla ilişkilidir. Beden ağrıya daha açık hale gelir.
- CGRP: Migren ağrısında önemli rol oynayan CGRP adlı maddenin salınımı östrojen dalgalanmalarından etkilenir. Adetle ilişkili migreni olan kadınlarda adet sırasında kandaki CGRP düzeylerinin daha yüksek olduğu bildirilmiştir.
Her kadın bu dalgalanmaya aynı tepkiyi vermez. Genetik yatkınlığın bazı kadınları östrojen değişimlerine daha hassas kılabileceği düşünülmektedir.
Prostaglandinler
Adet sırasında rahim iç zarı dökülürken prostaglandin adı verilen maddeler salınır. Bu maddeler adet sancısına yol açar, kana karışarak beyin zarlarındaki ağrı liflerini de uyarabilir. Düşen östrojenin damarları prostaglandinlerin etkisine daha duyarlı hale getirdiği düşünülmektedir. Prostaglandin yapımını azaltan ağrı kesicilerin adet migreninde işe yaramasının bir nedeni de budur.
Perimenopoz Dönemi
Menopoza geçiş yıllarında hormonlar düzenli bir dalga yerine düzensiz ve sert iniş çıkışlar yapar. Bu yüzden adetle ilişkili baş ağrıları perimenopozda çok sık görülür. Daha önce migreni hafif seyreden bir kadın, bu yıllarda ataklarının arttığını fark edebilir.
Histamin ve Östrojen
Adet migreninde gözden kaçan halkalardan biri histamindir. Histamin alerjik tepkilerde rol oynayan, aynı zamanda damarları genişleten ve ağrı liflerini uyaran bir maddedir. Vücuttaki histaminin büyük kısmı mast hücrelerinde depolanır.
Östrojen ile histamin arasında karşılıklı bir ilişki vardır. Östrojen mast hücrelerini uyararak histamin salınımını artırabilir. Histamin de yumurtalıklarda östrojen yapımını uyarabilir. Böylece iki madde birbirini besleyen bir döngüye girebilir. Progesteronun ise mast hücreleri üzerinde daha çok yatıştırıcı bir etkisi olduğu düşünülmektedir. Adet öncesinde progesteronun da düşmesi bu dengeyi bozan etkenlerden biri olabilir.
Histamini parçalayan DAO enziminin yetersiz çalıştığı histamin intoleransında baş ağrısı ve ağrılı adet sık görülen belirtilerdendir ve bu şikayetler adet döngüsüyle birlikte artıp azalabilir. Mast hücrelerinin migrendeki rolünü Migrende Enflamasyon ve Mast Hücreleri yazımda anlattım.
Kimlerde Akla Gelmeli
Aşağıdaki durumlar, adet migreninde histaminin de payı olabileceğini düşündürür:
- Migrenin yanında ağrılı adet, burun tıkanıklığı, ciltte kızarıklık ya da kaşıntı olması
- Peynir, şarap, fermente gıdalar, salamura ve işlenmiş et gibi histaminden zengin gıdalardan sonra baş ağrısının artması
- Şikayetlerin özellikle adet öncesi günlerde belirginleşmesi
Bu belirtiler varsa adet öncesi günlerde histaminden zengin gıdaları azaltmak, hekiminizle konuşabileceğiniz basit bir adımdır.
Ağrılı Adet ve Endometriozis
Migren ile ağrılı adet sık sık bir arada görülür. Bu birliktelik, rahim iç zarına benzeyen dokunun rahim dışında büyüdüğü endometriozis hastalığında daha da belirgindir. Ağrılı adet yaşayan kadınları inceleyen bir çalışmada, endometriozis tanısı ameliyatla doğrulanmış kadınların yüzde 41'inde migren vardı. Ağrılı adeti olup endometriozis tanısı doğrulanmamış kadınlarda bu oran yüzde 32 civarındaydı.
Migrenin türüne bakıldığında da farklar ortaya çıktı. Yalnızca adet günlerinde gelen saf adet migreni, endometriozisli kadınlarda belirgin şekilde daha sıktı. Saf adet migreni olan kadınların adet kanaması da daha yoğundu. Yoğun kanama zamanla demir depolarını azaltabilir. Hem adet günlerinde hem de ayın başka günlerinde migreni olan kadınlarda ise atak sayısı daha fazlaydı. Migren iş, aile ve sosyal hayatı en çok bu kadınlarda kısıtlıyordu.
Bu birlikteliğin ardında ortak mekanizmalar olduğu düşünülmektedir. Her iki hastalık da östrojene duyarlıdır, ikisinde de enflamasyon rol oynar ve ikisinde de beyin ağrı sinyallerine daha hassas hale gelir. Adet migreniniz şiddetli adet sancısı, yoğun kanama ya da kasık ağrısıyla birlikteyse bunu hekiminize mutlaka söyleyin.
Adet Migreni mi, Tesadüf mü?
Adet migreninin tanısı belirtilere bakılarak konur, çoğu zaman tahlil ya da görüntüleme gerekmez. Ama bir tuzak vardır: Ayda çok sayıda migren günü olan bir kadının ataklarından birkaçı tesadüfen adet günlerine denk gelebilir. Çalışmalar, kadınların migren ile adet arasındaki bağlantıyı olduğundan daha sık bildirdiğini ve hatırlamaya dayalı tanının ağrı günlüğüne göre çok daha az güvenilir olduğunu gösteriyor.
Ağrı Günlüğü
En az üç ay boyunca tutulacak basit bir günlük tanıyı netleştirir ve tedaviyi planlamayı kolaylaştırır. Günlüğe şunları not edin:
- Adetin başladığı ve bittiği günler
- Baş ağrısının başladığı gün ve saat, süresi ve şiddeti
- Bulantı, ışık ve ses hassasiyeti gibi eşlik eden belirtiler
- Aldığınız ilaç ve işe yarayıp yaramadığı
- Uykusuzluk, öğün atlama, stres gibi olası tetikleyiciler
Telefon uygulamaları da bu iş için rahatlıkla kullanılabilir.
Hemen Hekime Başvurun
Adet migreni genellikle iyi seyirli bir durumdur. Ancak şu durumlarda beklemeden hekime başvurun:
- Hayatınızın en şiddetli, aniden başlayan baş ağrısı
- Ağrının karakterinin, yerinin ya da süresinin öncekilerden belirgin şekilde farklı olması
- Ateş, ense sertliği, konuşma bozukluğu, kolda ya da bacakta güçsüzlük, çift görme gibi belirtiler
- İlk kez ortaya çıkan aura
Atak Sırasında Neler İşe Yarar
Adet migreninde atak tedavisinin ilkeleri diğer migren ataklarıyla aynıdır: İlaç ağrı henüz hafifken alındığında daha iyi sonuç verir. Fark, atakların daha uzun sürmesi ve geri dönme eğilimi nedeniyle tedavinin bazen birkaç gün sürdürülmesi gerekebilmesidir.
Triptanlar
Migrene özgü ilaçlar olan triptanlar adet migreninde de etkilidir. Çok sayıda çalışmanın bir araya getirildiği iki büyük analizde, ağrıyı iki saat içinde geçirmede en etkili seçeneğin sumatriptan olduğu görüldü. Rizatriptan, zolmitriptan, almotriptan ve naratriptan da etkiliydi. Etkisi daha uzun süren frovatriptan ağrıyı daha yavaş geçirse de ağrının 24 saat içinde geri dönmesini en iyi önleyen ilaçtı. Bu nedenle ağrısı sık sık geri dönen kadınlar için iyi bir seçenek olabilir.
Triptanların kimlerde kullanılmaması gerektiğini Migren Tedavisi yazımda anlattım.
Ağrı Kesiciler
Naproksen, ibuprofen ve mefenamik asit gibi ağrı kesiciler prostaglandin yapımını azaltarak hem adet sancısına hem baş ağrısına iyi gelir. Bir çalışmada saf adet migreni olan kadınların neredeyse tamamında bu ilaçlar ataklarda işe yaradı. Triptanla birlikte kullanılmaları da bir seçenektir. Mide ya da böbrek hastalığı veya kalp damar riski olanlarda bu ilaçlar hekim kontrolünde kullanılmalıdır.
Yeni İlaçlar
Kalp damar riski nedeniyle triptan kullanamayanlar için yeni seçenekler de var. Damarları daraltmayan lasmiditan ve CGRP'nin etkisini engelleyen gepant grubu ilaçların adet dönemindeki ataklarda da işe yaradığı görüldü. Bu ilaçların ülkemizde bulunup bulunmadığı ve size uygun olup olmadığı için hekiminize danışın.
Atak Gelmeden Önlemek
Adet migreninin önemli bir avantajı, ne zaman geleceğinin büyük ölçüde tahmin edilebilmesidir. Bu da ağrıyı başlamadan önlemeye imkan tanır.
Kısa Süreli Önleme
Adeti düzenli olan kadınlarda ilaç, beklenen adetten yaklaşık iki gün önce başlanıp toplam altı-yedi gün kullanılabilir. Bu amaçla en çok çalışılan ilaçlar uzun etkili triptanlardır. Analizlerde frovatriptan bu yöntemde en etkili seçenek olarak öne çıktı, naratriptan ve zolmitriptan da etkiliydi. Adet öncesinde ve sırasında düzenli kullanılan naproksen de adet migrenini azaltabilir.
Bu yöntem adet tarihinin tahmin edilebilmesine bağlıdır. Adeti düzensiz olan kadınlar için uygun olmayabilir.
Uzun Süreli Önleme
Ayın başka günlerinde de sık migreni olan kadınlarda, yani adetle ilişkili migrende, her gün ya da düzenli kullanılan koruyucu migren tedavileri gündeme gelir. Ayda bir iğne şeklinde yapılan CGRP antikorları (erenumab, galkanezumab gibi) hem adet günlerindeki hem de ayın diğer günlerindeki migreni azaltır. Bir analizde bu ilaçların aylık migren günlerini, adet döneminde birkaç gün kullanılan ilaçlardan daha fazla azalttığı görüldü. Diğer koruyucu ilaçları Migren Tedavisi yazımda anlattım.
Hormonla Önleme
Saf adet migreninde ve diğer yöntemlerin yeterli olmadığı durumlarda, adet öncesindeki östrojen düşüşünü yumuşatan hormonal yöntemler de bir seçenektir. Bunlardan biri, beklenen adetten birkaç gün önce başlanıp birkaç gün süreyle cilde sürülen östrojen jelidir. Bu yöntem adet günlerindeki atakları azaltabilir; ancak jel bırakıldıktan sonra atağın birkaç gün gecikerek gelebildiği de bildirilmiştir.
Diğer bir yol, doğum kontrol hapını hap kullanılmayan haftayı atlayarak aralıksız kullanmaktır; böylece aylık östrojen düşüşü ortadan kalkar. Auralı migreni olan kadınlarda östrojen içeren yöntemler inme riskini artırdığı için önerilmez; bu kadınlarda yalnızca progesteron içeren yöntemler düşünülebilir. Hormonal yöntemlerin size uygun olup olmadığına nöroloji ve kadın doğum hekiminizle birlikte karar vermeniz önerilir.
Günlük Alışkanlıklar
Adetle ilişkili migreni olan kadınlarda uykusuzluk, yorgunluk ve stres en sık bildirilen tetikleyicilerdir. Özellikle adet öncesi günlerde şunlara dikkat etmek atakları hafifletmeye yardımcı olabilir:
- Uyku saatlerinizi düzenli tutun, uykusuz kalmamaya çalışın.
- Öğün atlamayın, yeterli su için.
- Yoğun stresten ve aşırı yorgunluktan mümkün olduğunca kaçının.
- Alkolü ve histaminden zengin gıdaları azaltın.
- Düzenli egzersiz yapın.
Adet dışındaki tetikleyicileri Migreni Tetikleyen Etkenler yazımda anlattım. Migrende magnezyum ve B2 vitamini gibi mikrobesinlerin yerini Migrende Vitamin ve Mineral Eksiklikleri yazımda anlattım.
Sıkça Sorulan Sorular
Adet migreniyle ilgili en sık sorulan soruları kısaca yanıtladım.
• Adet migreni kaç gün sürer?
Tek bir atak genellikle bir ile üç gün sürer ve diğer ataklardan daha uzun olabilir. Ağrı geçtikten sonra geri dönebildiği için adet migreni bazen adet döneminde birkaç gün aralıklarla devam eder.
• Adetten önce gelen her baş ağrısı migren midir?
Hayır. Adet öncesinde gerilim tipi baş ağrısı da artabilir. Migreni ayıran özellikler, ağrının çoğunlukla zonklayıcı ve orta-şiddetli olması, hareketle artması ve bulantı, ışık ve ses hassasiyetinin eşlik etmesidir. Ağrı günlüğü bu ayırımı kolaylaştırır.
• Adetim düzensiz, önleyici tedavi yapılabilir mi?
Kısa süreli önleme, adet tarihinin bilinmesini gerektirir. Adeti düzensiz olan kadınlarda ağrı başladığı anda erken atak tedavisi ya da gerekirse uzun süreli koruyucu tedavi daha uygun olabilir.
• Menopozdan sonra adet migreni geçer mi?
Adet sona erdiğinde östrojendeki aylık düşüş de ortadan kalkar. Bu nedenle adet migreni pek çok kadında menopozdan sonra azalır. Ancak menopoza geçiş yıllarında hormon dalgalanmaları sertleştiği için ataklar bir süre artabilir.
• Her ay birkaç gün ağrı kesici almak zararlı mı?
Adet döneminde birkaç gün kullanılan ilaçlar genellikle sorun yaratmaz. Ancak ağrı kesicilerin ya da triptanların ay boyunca sık kullanılması, ilaç aşırı kullanımına bağlı baş ağrısına yol açabilir. Ayda on günden fazla ilaç alma ihtiyacı duyuyorsanız koruyucu tedavi için hekiminize başvurun.
Referanslar
- Zhang H, Qi JZ, Zhang ZH. Comparative efficacy of different treatments for menstrual migraine: a systematic review and network meta-analysis. J Headache Pain. 2023 Jul 3;24(1):81. doi: 10.1186/s10194-023-01625-x. PMID: 37400775; PMCID: PMC10316537.
- Khoo CC, Liu CC, Lu M, Huang YC, Weng HY. Acute and preventive treatment of menstrual migraine: a meta-analysis. J Headache Pain. 2024 Sep 4;25(1):143. doi: 10.1186/s10194-024-01848-6. PMID: 39227797; PMCID: PMC11373287.
- Zhou Y, Zhang Q, Xia T, Guo M, Zhao H. Clinical characteristics of pure menstrual migraine and menstrually-related migraine: a cross-sectional online questionnaire study. BMC Neurol. 2026 Jun 5;26(1):504. doi: 10.1186/s12883-026-05025-x. PMID: 42249327; PMCID: PMC13459272.
- Cirkel A, Göbel H, Göbel C, Alkatout I, Kaiser A, Brüggemann N, Minnerup J, Rody A, Cirkel C. Prevalence of migraine subtypes in women with endometriosis and/or dysmenorrhea: results from a cross-sectional multicenter trial. BMC Womens Health. 2026 Feb 13;26(1):132. doi: 10.1186/s12905-026-04335-z. PMID: 41680759; PMCID: PMC12930695.
- Wang M, Zhu G, Song Z, Kong F. Clinical differences between menstrual migraine and nonmenstrual migraine: a systematic review and meta-analysis of observational studies. J Neurol. 2023 Mar;270(3):1249-1265. doi: 10.1007/s00415-022-11477-1. PMID: 36374351.
- Cupini LM, Corbelli I, Sarchelli P. Menstrual migraine: what it is and does it matter? J Neurol. 2021 Jul;268(7):2355-2363. doi: 10.1007/s00415-020-09726-2. PMID: 31989282.
- Seo JG. Menstrual Migraine: A Review of Current Research and Clinical Challenges. Headache Pain Res. 2024;25(1):16-23. doi: 10.62087/hpr.2024.0004.
- Moy G, Gupta V. Menstrual-Related Headache. [Updated 2022 Oct 4]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557451/
- Maintz L, Novak N. Histamine and histamine intolerance. Am J Clin Nutr. 2007 May;85(5):1185-1196. doi: 10.1093/ajcn/85.5.1185.
- Zierau O, Zenclussen AC, Jensen F. Role of female sex hormones, estradiol and progesterone, in mast cell behavior. Front Immunol. 2012;3:169. doi: 10.3389/fimmu.2012.00169.
- MacGregor EA, Frith A, Ellis J, Aspinall L, Hackshaw A. Prevention of menstrual attacks of migraine: a double-blind placebo-controlled crossover study. Neurology. 2006;67(12):2159-2163.
- Sulak P, Willis S, Kuehl T, Coffee A, Clark J. Headaches and oral contraceptives: impact of eliminating the standard 7-day placebo interval. Headache. 2007;47(1):27-37.
- Nappi RE, Sances G, Allais G, et al. Effects of an estrogen-free, desogestrel-containing oral contraceptive in women with migraine with aura: a prospective diary-based pilot study. Contraception. 2011;83(3):223-228.
- Sacco S, Merki-Feld GS, Ægidius KL, et al. Hormonal contraceptives and risk of ischemic stroke in women with migraine: a consensus statement from the European Headache Federation (EHF) and the European Society of Contraception and Reproductive Health (ESC). J Headache Pain. 2017;18(1):108.
