Okuldan başı ağrıyarak dönen, ders çalışırken alnını tutan, hafta sonu bile ağrıdan yakınan bir genç… Baş ağrısı ergenlik çağında çok sık görülür ve çoğu zaman "ekrandan" ya da "stresten" denip geçilir. Oysa ekranın, uykunun, görme kusurlarının, okul baskısının ve ev ortamının baş ağrısındaki payı birbirinden farklıdır. Bu yazıda ergenlerde baş ağrısının nedenlerini, anne babaların nelere dikkat etmesi gerektiğini ve ne zaman hekime başvurulması gerektiğini anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Sanıldığından Çok Daha Sık
Baş ağrısı, çocuk ve gençlerde en sık görülen ağrı şikayetlerinden biridir. Yaklaşık 80.000 çocuk ve gencin incelendiği bir araştırmada, her 10 kişiden altısının baş ağrısı yaşadığı görüldü. Ergenlerde migren yaklaşık her 10 gençten birinde, gerilim tipi baş ağrısı ise daha da sık görülüyor.
Baş ağrısı yalnızca sık değil, aynı zamanda gençlerin hayatını en çok kısıtlayan sağlık sorunlarından biri. Küresel verilere göre baş ağrısı hastalıkları, 5-14 yaş arasında sağlıklı yaşam yıllarını en çok azaltan dördüncü nedendir. Okula gidememek, sınavlara odaklanamamak ve arkadaşlarla vakit geçirememek, gençlerin baş ağrısı yüzünden en sık yaşadığı sorunlardır.
Ergenlikte Neler Değişir?
Ergenlikten önce kız ve erkek çocuklarda baş ağrısı benzer sıklıkta görülür. Ergenlikle birlikte bu denge değişir. Ergenliğe giren kızlarda baş ağrısı, ergenlik öncesine göre neredeyse iki kat daha sık görülür.
Bu değişimde hormonların önemli payı vardır. Adet döngüsünün başlamasıyla birlikte östrojendeki iniş çıkışlar, özellikle adet öncesi ve adet sırasında migren ataklarını tetikleyebilir. Kız çocukları bazı çocukluk çağı travmalarına, özellikle duygusal ve cinsel istismara daha sık maruz kalır; bu da kızlarda baş ağrısını artıran etkenlerden biri olabilir. Ayrıca ergenlikte uyku saatleri, okul yükü ve sosyal hayat da hızla değişir.
Ergenlerde migren yetişkinlerdekinden biraz farklı görünebilir:
- Ataklar daha kısa sürebilir.
- Ağrı tek taraflı değil, başın iki yanında ya da alında olabilir.
- Bulantı ve karın ağrısı ön planda olabilir.
- Genç çoğu zaman uzanıp uyumak ister ve uyandığında ağrı geçmiş olur.
Ekran ve Mavi Işık
Ergenlerde baş ağrısı denince akla ilk gelen nedenlerden biri ekranlardır. Telefon, tablet, bilgisayar ve oyun konsolları gençlerin gününün büyük bir bölümünü kaplıyor. Ekranın baş ağrısına etkisi birkaç farklı yoldan olabilir.
Ekran Süresi
Çalışmalar, ekran başında geçirilen süre uzadıkça baş ağrısının da arttığını düşündürüyor. Bu konudaki 48 çalışmanın incelendiği bir derlemede, ekran süresi baş ağrısıyla en güçlü ilişkili etken olarak öne çıktı; bilgisayar kullanımı en sık bağlantılı bulunan cihazdı. Migreni olan gençler bu etkiye daha duyarlı olabilir.
Ancak tablo tek yönlü değil. Kanada'da yapılan geniş bir çalışmada, diğer etkenler hesaba katıldığında ekran süresinin tek başına sık baş ağrısıyla ilişkili olmadığı görüldü. Ekranın asıl etkisi, büyük olasılıkla uykuyu, duruşu bozmasından ve hareketsizliğe neden olmasından kaynaklanıyor.
Duruş ve Boyun
Saatlerce başı öne eğik telefona bakmak, boyun ve omuz kaslarında gerginliğe yol açar. Bu kas gerginliği, gerilim tipi baş ağrısına katkıda bulunan nedenlerden biri olabilir. Fark edilmemiş bir görme kusuru ya da ekrana fazla yakın oturmak da gencin başını öne uzatmasına ve boyun kaslarının daha çok yorulmasına neden olabilir. Bu konuda yapılmış çalışmalar henüz az, ancak boyun ağrısıyla birlikte baş ağrısı yaşayan gençlerde duruşa dikkat etmek akıllıca bir adımdır.
Mavi Işık
Ekranların yaydığı mavi ışık, uyku hormonu melatonini baskılar. Yatmadan önce ışıklı bir ekrandan okuma yapılan bir çalışmada, basılı kitap okumaya göre melatoninin azaldığı, uykuya dalmanın geciktiği ve ertesi sabah uyanıklığın bozulduğu görüldü. Ergenlerin biyolojik saati zaten geç saatlere kaymaya yatkın olduğu için, gece ekran kullanımı bu kaymayı daha da artırır.
Mavi ışığın doğrudan baş ağrısı yaptığına dair güçlü bir kanıt yok. Etkisi daha çok uykuyu bozarak dolaylı yoldan ortaya çıkıyor. Bir istisna var: Migreni olan gençlerde atak sırasında ışık, özellikle de mavi ışık, ağrıyı artırabilir.
Uyku
Ergenlerin uyku ihtiyacı sanıldığından fazladır. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi, 13-18 yaş arasındaki gençlerin günde 8-10 saat uyumasını öneriyor. Oysa migreni olan lise öğrencileriyle yapılan bir çalışmada, gençlerin ortalama yalnızca 5,5-6 saat uyuduğu görüldü.
Uyku eksikliği ve düzensiz uyku, hem migrenin hem gerilim tipi baş ağrısının en bilinen tetikleyicilerindendir. Ergenlerde sık görülen uyku sorunları şunlardır:
- Gece geç saatlere kadar ekran başında kalmak
- Okul günlerinde erken kalkıp hafta sonu öğlene kadar uyumak
- Sınav dönemlerinde uykuyu kısmak
- Akşam saatlerinde enerji içeceği, kola ya da kahve tüketmek
Hafta sonu ile hafta içi arasındaki uyku saati farkını azaltmak, ergenlerde baş ağrısını azaltmanın en basit yollarından biridir.
Görme Kusurları
Baş ağrısı olan gençlerde anne babaların ilk aklına gelen şeylerden biri göz bozukluğudur. Çalışmalar, baş ağrısı yaşayan çocuk ve gençlerin çoğunda göz kusuru olmadığını gösteriyor. Bir çalışmada çocukların büyük çoğunluğunun ağrısı, gözlük numarası değişse de değişmese de zamanla düzeldi.
Yine de göz muayenesini atlamamak gerekir. Baş ağrısı nedeniyle hastaneye yatırılan yaklaşık 900 çocuğun incelendiği bir çalışmada, küçük bir grupta ağrının tek nedeni düzeltilmemiş bir görme kusuruydu. Bu çocukların neredeyse hepsi gözlükle tamamen iyileşti. Dikkat çekici olan, bu çocukların çoğunun görmeyle ilgili hiçbir şikayeti olmamasıydı.
Şu durumlarda bir göz muayenesi yaptırmak özellikle faydalı olur:
- Baş ağrısı okuma, ders çalışma ya da ekrana bakma sonrasında başlıyorsa
- Ağrı gün sonuna doğru artıyorsa
- Genç gözlerini kısıyor, sık ovuşturuyor ya da tahtayı görmekte zorlandığını söylüyorsa
- Son göz muayenesinin üzerinden uzun zaman geçtiyse
Okul Stresi
Dersler, sınavlar, gelecek kaygısı ve arkadaş ilişkileri ergenlerin hayatında önemli bir stres kaynağıdır. İtalya'da 4.000'den fazla öğrenciyle yapılan bir çalışmada, gençlerin yüzde 40'ından fazlası haftada en az bir kez baş ağrısı yaşadığını söyledi. Okul yükü arttıkça baş ağrısı da artıyordu; öğretmen desteği ise baş ağrısını azaltıyordu.
Akran zorbalığı da baş ağrısının önemli ve çoğu zaman gözden kaçan nedenlerinden biridir. Çalışmalar, zorbalığa uğrayan gençlerde baş ağrısı, karın ağrısı gibi bedensel şikayetlerin yaklaşık iki kat daha sık görüldüğünü gösteriyor. Hafta içi okul günlerinde artan, tatilde azalan baş ağrısı, okulla ilgili bir sıkıntıya işaret edebilir.
Ev Ortamı ve Aile İçi Gerginlik
Aile içinde sık yaşanan kavgalar, boşanma süreci, ihmal ya da süregen gerginlik, gençlerin baş ağrısında önemli bir rol oynayabilir. Bunu bir psikoloji konusu olarak değil, beynin stresle nasıl başa çıktığıyla ilgili nörolojik bir durum olarak düşünmek gerekir.
Çocuk ve ergenlik döneminde süregen strese maruz kalan beyinde, stres sistemi sürekli alarm halinde kalır. Bu durum zamanla beynin ağrıyı algılama biçimini değiştirir; ağrı eşiği düşer ve beyin küçük uyarılara bile daha güçlü bir ağrı yanıtı verir. Kanada'da çocukların erken yaşlardan itibaren izlendiği bir çalışmada, çocuklukta olumsuz yaşam deneyimleri yaşayanlarda ergenlikte migren gelişme riski arttı. İki ya da daha fazla olumsuz deneyim yaşayanlarda risk iki katın üzerine çıkıyordu. 150.000'den fazla kişinin incelendiği bir başka çalışmada da, olumsuz deneyimlerin sayısı arttıkça baş ağrısı riskinin de arttığı görüldü.
Bu bilgi, anne babalar için suçlayıcı değil, yol göstericidir. Evde sakin, güvenli ve öngörülebilir bir ortam sağlamak, gencin beyninin stres sistemini yatıştırmanın ve baş ağrısını azaltmanın yollarından biridir. Aile içi sorunlar çözülemiyorsa profesyonel destek almak, gencin sağlığı için de önemli bir adımdır.
Diğer Tetikleyiciler
Ergenlerin günlük alışkanlıkları da baş ağrısını doğrudan etkiler. Kanada'daki geniş çalışmada, haftada daha az kahvaltı ve aile yemeğine katılan gençlerde sık baş ağrısı daha yaygındı.
Dikkat edilmesi gereken diğer tetikleyiciler şunlardır:
- Kahvaltıyı atlamak ve öğün atlamak: Uzun süre aç kalmak kan şekerini dalgalandırarak baş ağrısını tetikler.
- Az su içmek: Okulda gün boyu yeterince su içilmemesi ağrıya katkıda bulunabilir.
- Enerji içecekleri, kola ve kahve: Fazla kafein ve şeker, hem uykuyu bozar hem de kafein yoksunluğu ağrısına yol açar.
- Elektronik sigara: Her gün elektronik sigara kullanan gençlerde sık baş ağrısı riski iki kat artmış bulundu.
- Hareketsizlik: Düzenli fiziksel aktivite, baş ağrısını azaltan önemli bir alışkanlıktır.
- Ağrı kesicilerin fazla kullanımı: Ayda 10-15 günden fazla ağrı kesici kullanmak, baş ağrısını daha sık hale getirebilir. Her gün baş ağrısı çeken gençlerin yaklaşık beşte birinde ilaç aşırı kullanımı vardı.
Ne Zaman Hekime Başvurmalı?
Ergenlerdeki baş ağrısının büyük çoğunluğu migren ya da gerilim tipi baş ağrısıdır ve zararsızdır. Ancak bazı belirtiler altta yatan başka bir nedeni düşündürür ve gecikmeden değerlendirilmelidir.
- Son birkaç hafta içinde yeni başlayan ve giderek artan baş ağrısı
- Başladığı gün hatırlanan ve o günden beri her gün süren baş ağrısı; çocuk ve gençlerde yetişkinlere göre daha sık görülen yeni başlayan günlük süreğen baş ağrısını düşündürür
- Uykudan uyandıran ya da sabahları kusmayla birlikte olan ağrı
- Ani başlayan, çok şiddetli baş ağrısı
- Güçsüzlük, uyuşma, dengesizlik, yürüme bozukluğu, çift görme ya da nöbet
- Ateş, ense sertliği ya da döküntüyle birlikte baş ağrısı
- Kişilik değişikliği, okul başarısında belirgin düşme, bilinç bulanıklığı
- Kafa travmasından sonra başlayan baş ağrısı
- İlaçlarla hiç geçmeyen ya da karakteri değişen baş ağrısı
Anne Babalara Öneriler
Ergenlerde baş ağrısının tedavisinde en güçlü araçlar çoğu zaman ilaç dışı yaklaşımlardır. Çocuk ve gençlerde migren önleyici ilaçlarla yapılan büyük bir çalışmada, düzenli takip edilen ve yaşam tarzı önerileri alan gençlerin yarısından fazlasında baş ağrısı günleri yarı yarıya azaldı. Bu, düzenli yaşamın ve doğru yönlendirmenin ne kadar etkili olduğunu gösteriyor.
Şunlar gencinizin baş ağrısını azaltmasına yardımcı olabilir:
- Uyku düzeni kurun: Hafta sonu dahil her gün benzer saatte yatıp kalkmasını destekleyin.
- Yatak odasını ekransız tutun: Yatmadan en az bir saat önce ekranlar kapansın, telefon şarjda odanın dışında kalsın.
- Ekran molası verdirin: Uzun ekran kullanımında aralarla kalkıp hareket etmesini, uzağa bakmasını hatırlatın.
- Kahvaltıyı ihmal ettirmeyin: Düzenli öğünler ve yanında bir su şişesi okul gününü kolaylaştırır.
- Enerji içeceklerini sınırlayın: Kafeinli içecekleri özellikle öğleden sonra azaltın.
- Hareketi teşvik edin: Düzenli spor ve yürüyüş, hem stresi hem baş ağrısını azaltır.
- Göz muayenesini atlamayın: Özellikle okuma ve ekran sonrası artan ağrıda göz kontrolü yaptırın.
- Dinleyin: Okulda ya da arkadaşlarıyla bir sorun yaşayıp yaşamadığını yargılamadan sorun.
- Baş ağrısı günlüğü tutun: Ağrı günlerini, uyku saatlerini ve tetikleyicileri birlikte not edin.
- Ağrı kesici günlerini sayın: Ayda 10 günden fazla ağrı kesici kullanıyorsa hekime danışın.
Bilişsel davranışçı terapi de ergenlerde baş ağrısında etkisi kanıtlanmış yöntemlerden biridir. Kronik migreni olan gençlerle yapılan bir çalışmada, bu terapiyi alan gençlerin üçte ikisinde baş ağrısı günleri yarıdan fazla azaldı. Bu terapi, gencin ağrıyla ve stresle başa çıkma becerilerini güçlendirerek beynin ağrı sistemini yatıştırır.
Sıkça Sorulan Sorular
• Telefon kullanmak baş ağrısı yapar mı?
Uzun süre telefon ve bilgisayar kullanmak baş ağrısıyla ilişkili bulunuyor. Ancak etki çoğu zaman uykunun bozulması, boyun kaslarının gerilmesi ve hareketsizlik yoluyla ortaya çıkıyor. Ekran süresini sınırlamak ve gece ekran kullanımını azaltmak bu yüzden önemlidir.
• Mavi ışık filtreli gözlük işe yarar mı?
Mavi ışık filtreli gözlüklerin göz yorgunluğunu ya da baş ağrısını azalttığına dair güçlü bir kanıt yok. Mavi ışığın asıl etkisi uykuyu bozmasıdır. Bu yüzden akşam saatlerinde ekranları kapatmak, gözlükten çok daha etkilidir.
• Çocuğumun başı ağrıyorsa gözlük gerekir mi?
Baş ağrısı yaşayan gençlerin çoğunda göz kusuru bulunmaz. Ancak küçük bir grupta düzeltilmemiş bir görme kusuru ağrının tek nedeni olabilir ve bu gençlerin çoğunun görmeyle ilgili bir şikayeti olmaz. Bu nedenle bir göz muayenesi yaptırmak doğru bir adımdır.
• Ergenlerde baş ağrısı neden kızlarda daha sık?
Ergenlikle birlikte hormonlardaki değişiklikler, özellikle de adet döngüsüyle birlikte östrojendeki iniş çıkışlar, kızlarda migren riskini artırır. Ergenlik öncesinde ise kız ve erkek çocuklarda baş ağrısı benzer sıklıkta görülür.
• Sınav döneminde neden başı daha çok ağrıyor?
Sınav dönemlerinde stres artar, uyku kısalır, öğünler atlanır ve kafeinli içecek tüketimi yükselir. Bu tetikleyicilerin bir araya gelmesi baş ağrısını kolaylaştırır. Sınav döneminde de düzenli uyku ve beslenmeyi korumak önemlidir.
• Ergenlerde baş ağrısı geçer mi?
Çoğu gençte baş ağrısı, tetikleyiciler düzenlenip doğru yaklaşım uygulandığında belirgin şekilde azalır. Migreni olan gençlerin bir kısmında yetişkinlikte de ataklar devam edebilir. Erken dönemde doğru tanı ve düzenli yaşam alışkanlıkları, uzun vadede çok fark yaratır.
Referanslar
- Abu-Arafeh I, Razak S, Sivaraman B, Graham C. Prevalence of headache and migraine in children and adolescents: a systematic review of population-based studies. Dev Med Child Neurol. 2010;52(12):1088–1097. doi:10.1111/j.1469-8749.2010.03793.x
- Onofri A, Pensato U, Rosignoli C, et al. Primary headache epidemiology in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. J Headache Pain. 2023;24:8. doi:10.1186/s10194-023-01541-0
- Steiner TJ, Husøy A, Stovner LJ. GBD2021: headache disorders and global lost health – a focus on children, and a view forward. J Headache Pain. 2024;25(1):91. doi:10.1186/s10194-024-01795-2
- Alashqar A, et al. Impact of puberty in girls on prevalence of primary headache disorder among female schoolchildren in Kuwait. Front Neurol. 2020;11:594. doi:10.3389/fneur.2020.00594
- Screen time and pediatric headache: a scoping review of the literature. Headache. 2024.
- Nilles C, Williams JVA, Patten SB, Pringsheim TM, Orr SL. Lifestyle factors associated with frequent recurrent headaches in children and adolescents: a Canadian population-based study. Neurology. 2024;102(6):e209160. doi:10.1212/WNL.0000000000209160
- Chang AM, Aeschbach D, Duffy JF, Czeisler CA. Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. Proc Natl Acad Sci USA. 2015;112(4):1232–1237. doi:10.1073/pnas.1418490112
- Singh S, Keller PR, Busija L, et al. Blue-light filtering spectacle lenses for visual performance, sleep, and macular health in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2023. doi:10.1002/14651858.CD013244.pub2
- Noseda R, Bernstein CA, Nir RR, et al. Migraine photophobia originating in cone-driven retinal pathways. Brain. 2016;139(7):1971–1986.
- Paruthi S, Brooks LJ, D'Ambrosio C, et al. Recommended amount of sleep for pediatric populations: a consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine. J Clin Sleep Med. 2016;12(6):785–786. doi:10.5664/jcsm.5866
- Roth Z, Pandolfo KR, Simon J, Zobal-Ratner J. Headache and refractive errors in children. J Pediatr Ophthalmol Strabismus. 2014;51(3):177–179.
- Dotan G, Stolovitch C, Moisseiev E, et al. Uncorrected ametropia among children hospitalized for headache evaluation: a clinical descriptive study. BMC Pediatr. 2014;14:241. doi:10.1186/1471-2431-14-241
- Santinello M, Vieno A, Battistella PA. Primary headache in Italian early adolescents: correlation with stress and school social support. Epidemiol Psichiatr Soc. 2006;15(1):52–58.
- Gini G, Pozzoli T. Bullied children and psychosomatic problems: a meta-analysis. Pediatrics. 2013;132(4):720–729. doi:10.1542/peds.2013-0614
- Hammond NG, Colman I, Orr SL. Adverse childhood experiences and onset of migraine in Canadian adolescents: a cohort study. Headache. 2022;62(3):319–328. doi:10.1111/head.14256
- Sikorski C, Mavromanoli AC, Manji K, Behzad D, Kreatsoulas C. Adverse childhood experiences and primary headache disorders: a systematic review, meta-analysis, and application of a biological theory. Neurology. 2023;101(21):e2151–e2161. doi:10.1212/WNL.0000000000207910
- Wang SJ, Fuh JL, Lu SR, Juang KD. Chronic daily headache in adolescents: prevalence, impact, and medication overuse. Neurology. 2006;66(2):193–197.
- Lewis DW, Ashwal S, Dahl G, et al. Practice parameter: evaluation of children and adolescents with recurrent headaches. Neurology. 2002;59(4):490–498.
- Oskoui M, Pringsheim T, Billinghurst L, et al. Pharmacologic treatment for pediatric migraine prevention: practice guideline update. Neurology. 2019;93(11):500–509. doi:10.1212/WNL.0000000000008105
- Powers SW, Kashikar-Zuck SM, Allen JR, et al. Cognitive behavioral therapy plus amitriptyline for chronic migraine in children and adolescents: a randomized clinical trial. JAMA. 2013;310(24):2622–2630. doi:10.1001/jama.2013.282533
- Powers SW, Coffey CS, Chamberlin LA, et al. Trial of amitriptyline, topiramate, and placebo for pediatric migraine. N Engl J Med. 2017;376(2):115–124. doi:10.1056/NEJMoa1610384
