Lodos ve Hava Değişimi Baş Ağrısı

"Lodos var, başım çatlıyor" cümlesi İstanbul'da ve Marmara'da çok sık duyulur. Hava değiştiğinde, basınç düştüğünde ya da sıcak ve nemli bir rüzgar estiğinde baş ağrısının arttığını söyleyen pek çok kişi var. Bu yazıda lodosun ve hava değişimlerinin baş ağrısıyla ilişkisini, kimlerin havaya daha duyarlı olduğunu ve lodoslu günlerde ağrıyı hafifletmek için neler yapılabileceğini anlattım.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.

Lodos Gerçekten Başı Ağrıtır mı?

Lodos, güneybatıdan esen, ılık ve nemli bir rüzgardır. Lodos öncesinde ve sırasında hava basıncı düşer, sıcaklık ve nem artar. Dünyanın başka yerlerinde de benzer rüzgarlar vardır: Kanada'da Chinook, Alpler'de Föhn, Orta Doğu'da Şarav. Bu rüzgarların hepsi için halk arasında baş ağrısı yaptığına dair yaygın bir inanış bulunur.

Bilimsel çalışmalar bu inanışın bir kısmını doğruluyor. Kanada'da migreni olan 75 kişinin günlüklerinin incelendiği bir çalışmada, Chinook rüzgarından bir gün önce ve rüzgarın estiği günlerde migren atağı riski arttı. Rüzgar hızı yükseldikçe risk de yükseliyordu. Ancak bu etki her hastada değil, belirli bir grupta görülüyordu.

İstanbul’da bu inanışın kökleri çok eskiye dayanır. Bizans döneminde lodoslu günlerde mahkemelerin toplanmadığı, Osmanlı döneminde de kadıların lodos estiğinde davaları karara bağlamadığı, yanlış hüküm vermekten çekindikleri anlatılır. Bu anlatıların belgelere dayanıp dayanmadığı kesin değil; ama lodosun insanların ruh hali, dikkati ve başı üzerindeki etkisinin yüzyıllardır fark edildiğini gösteriyor. 

Lodosla ilgili ülkemizde yapılmış çalışmalar çok az. İstanbul'da bir hastanenin acil servisine baş ağrısıyla başvuran hastaların incelendiği bir çalışmada, lodoslu günlerde başvuruların belirgin şekilde artmadığı görüldü. Zonguldak'ta yapılan bir başka çalışmada ise migren atağı yaşanan günlerde rüzgar hızının daha yüksek olduğu bulundu. Kısacası lodos herkesin başını ağrıtmıyor; ancak havaya duyarlı kişilerde önemli bir tetikleyici olabilir.

Havaya Duyarlı Baş Ağrısı

Hava değişimi, migrenin en sık bildirilen tetikleyicilerinden biridir. Migren hastalarının yarısından fazlası hava değişiminin ataklarını başlattığını düşünüyor. Ağrı günlüğü tutulan çalışmalarda ise bu oran biraz daha düşük çıkıyor: Bazı çalışmalarda hastaların yaklaşık yarısı, bazılarında yalnızca küçük bir kısmı gerçekten havaya duyarlı bulundu.

Bu farkın bir nedeni var. Hava değiştiğinde çoğu zaman başka tetikleyiciler de değişir: Uyku bozulur, nem artar, ışık değişir, insanlar daha az dışarı çıkar ve daha az hareket eder. Bu yüzden hangi etkenin ağrıyı başlattığını ayırt etmek zordur. Önemli olan sizin havaya duyarlı olup olmadığınızı kendi gözlemlerinizle belirlemektir.

Basınç Düşmesi

Hava değişimlerinde baş ağrısıyla en çok ilişkilendirilen etken, hava basıncındaki düşüştür. Japonya'da migren hastalarının bir yıl boyunca izlendiği bir çalışmada, hava basıncı bir günden diğerine 5 hektopaskaldan fazla düştüğünde baş ağrısı sıklaştı. Tayfun sırasında yapılan bir başka çalışmada, migren hastalarının yaklaşık dörtte üçünde basınç düşerken atak başladı. Japonya'da 4.000'den fazla kişinin akıllı telefon uygulamasıyla izlendiği geniş bir çalışmada da düşük basınç, basınç değişiklikleri, artan nem ve yağmur baş ağrısıyla ilişkili bulundu.

Sıcaklık ve Nem

Sıcaklık ve nemdeki değişiklikler de bazı kişilerde baş ağrısını tetikleyebilir. ABD'de 7.000'den fazla acil servis başvurusunun incelendiği bir çalışmada, havanın her 5 derece ısınmasıyla birlikte şiddetli baş ağrısıyla başvurma riski yaklaşık yüzde 7,5 arttı. Lodos da sıcaklığı ve nemi artıran bir rüzgar olduğu için bu etkenler lodoslu günlerde bir araya gelir.

Hava Değişimi Başı Nasıl Ağrıtır?

Hava değişiminin baş ağrısını nasıl başlattığı henüz tam olarak bilinmiyor. Ancak araştırmacıların üzerinde durduğu birkaç olası açıklama var.

• İç kulak: Hayvan çalışmaları, iç kulağın hava basıncındaki değişiklikleri algılayabildiğini ve bu bilginin beyindeki denge merkezlerini uyardığını gösteriyor. Bu sinyaller, migrene yatkın beyinde ağrı sistemini harekete geçirebilir.
• Trigeminal sinir: Yüzün ve başın duyusunu taşıyan trigeminal sinir, migren ağrısının başladığı yerdir. Basınç ve sıcaklıktaki değişikliklerin bu siniri uyarabileceği düşünülüyor.
• Çöl tozu: Lodos ve güneyden esen rüzgarlar zaman zaman Kuzey Afrika'dan çöl tozunu da beraberinde getirir. Bu toz burun ve sinüsleri tahriş ederek tıkanıklığa ve yüzde baskı hissine yol açabilir. Gazi Üniversitesi'nde yapılan bir hayvan çalışmasında, Sahra tozu içeren havayı soluyan sıçanlarda baş ağrısını ileten trigeminal sinir yollarının belirgin şekilde uyarıldığı görüldü. Tozsuz havada ve mikroplardan arındırılmış tozda bu etki çok daha zayıftı.
• Hassas migren beyni: Migreni olan kişilerin beyni, çevredeki değişikliklere daha duyarlıdır. Işık, ses, uyku ya da hava gibi değişiklikler bu beyinde ataklar için bir eşik görevi görür.

Şarav rüzgarıyla ilgili 1970'lerde yapılan çalışmalarda, havadaki elektrik yüklü parçacıkların serotonin salınımını artırarak baş ağrısına yol açtığı ileri sürüldü. Ancak bu görüş daha sonraki çalışmalarla doğrulanamadı.

Tetikleyici Yükü ve Histamin

Migrende ataklar çoğu zaman tek bir nedenle değil, birkaç tetikleyicinin üst üste binmesiyle başlar. Bunu bir bardağın dolması gibi düşünebilirsiniz: Uykusuzluk, stres, açlık, adet dönemi ve bazı besinler bardağı doldurur; hava değişimi de son damla olabilir. Hava durumunu değiştiremeyiz, ancak aynı günlerde bardağa giren diğer tetikleyicileri azaltabiliriz.

Histamin bu tetikleyicilerden biridir. Migren hastalarında histamin verildiğinde atak başladığı biliniyor. Histaminin önemli bir kısmı besinlerle alınır ve bağırsakta DAO enzimiyle parçalanır. Migren hastalarının önemli bir kısmında bu enzimin düşük olduğu gösterildi. Bir çalışmada, DAO eksikliği olan migren hastalarında DAO enzimi takviyesi atakların süresini kısalttı. Histamini düşük beslenmeyle yapılan küçük bir çalışmada da kronik baş ağrısı çeken hastaların çoğunda belirgin düzelme görüldü.

Lodosun histamin salınımını doğrudan artırdığına dair bir çalışma yok. Ancak lodoslu günlerde histamin yükünü azaltmak, bardağın taşmasını önlemenin yollarından biri olabilir. Özellikle histamin intoleransı belirtileri olan kişilerde bu yaklaşım faydalı olabilir.

Lodoslu Günlerde Histamini Düşük Beslenme

Lodos tahmini olan günlerde ve lodos süresince, histamini yüksek ya da histamin salınımını artıran besinleri azaltmak işe yarayabilir. Olgun peynirler, şarküteri ürünleri, konserve ve bekletilmiş balıklar, turşu gibi fermente gıdalar, bekletilip ısıtılan yemekler ve alkol bu günlerde ilk azaltılması gerekenlerdir. Bu besinlerde histaminin yanında tiramin gibi başka aminler de bulunur ve bunlar histaminle aynı enzimler için yarışarak yükü artırır.

Bunun yerine taze pişirilmiş et, tavuk ve taze balık, taze sebzeler, pirinç, yulaf ve taze peynir türleri tercih edilebilir. Yemekleri taze pişirip aynı gün tüketmek de histamin yükünü azaltır. Histamini düşük beslendiğiniz halde ağrınız geçmiyorsa, gözden kaçan ayrıntılara bakmak gerekir.

Lodoslu Günler İçin Öneriler

Havaya duyarlı bir baş ağrınız varsa, hava durumunu takip ederek önceden hazırlıklı olabilirsiniz. Aşağıdaki öneriler lodoslu ve hava değişimi olan günlerde ağrıyı hafifletmeye yardımcı olabilir.

• Baş ağrısı günlüğü tutun: Birkaç ay boyunca ağrı günlerinizi hava durumuyla birlikte not edin. Böylece sizin için hava değişiminin gerçekten bir tetikleyici olup olmadığını görebilirsiniz.
• Hava tahminini izleyin: Lodos ve basınç düşüşü beklenen günleri önceden öğrenin.
• Diğer tetikleyicileri azaltın: Bu günlerde uykunuzu düzenli tutun, öğün atlamayın ve histamini yüksek besinlerden uzak durun.
• Yeterince su için: Lodos sıcak ve nemli bir hava getirir; gün içinde su içmeyi ihmal etmeyin.
• Stresi azaltın: Lodoslu günlerde ağır programlardan kaçınmak ve dinlenmeye zaman ayırmak işe yarar.
• Atak tedavisini erken alın: Migreniniz varsa, hekiminizin önerdiği atak ilacını ağrının başında almak en iyi sonucu verir.
• Magnezyumu ihmal etmeyin: Magnezyum, migrenin önlenmesinde etkisi gösterilmiş takviyelerden biridir. Bir çalışmada düzenli magnezyum alan hastalarda migren atakları belirgin şekilde azaldı.
• Koruyucu tedaviyi konuşun: Hava değişimleri ayda birçok atağa yol açıyorsa, migreni önleyici bir tedavinin gerekip gerekmediğini hekiminizle değerlendirin.

Sıkça Sorulan Sorular

• Lodos neden baş ağrısı yapar?

Lodos öncesinde ve sırasında hava basıncı düşer, sıcaklık ve nem artar. Bu değişiklikler, özellikle migreni olan ve havaya duyarlı kişilerde baş ağrısını tetikleyebilir. Ancak lodos herkeste baş ağrısı yapmaz.

• Hava değişince neden başım ağrıyor?

Hava basıncındaki düşüş, sıcaklık ve nem değişiklikleri, migrene yatkın beyinde ağrı sistemini harekete geçirebilir. İç kulağın basınç değişikliklerini algılaması da bu süreçte rol oynuyor olabilir.

• Hava değişimine bağlı baş ağrısı migren midir?

Çoğu zaman evet. Hava değişimi en sık migreni tetikler. Ancak gerilim tipi baş ağrısı ve sinüs bölgesinde baskı hissi yapan baş ağrıları da hava değişimlerinde artabilir.

• Lodosta baş ağrısı için ne yapabilirim?

Lodoslu günlerde uykunuzu düzenli tutmak, öğün atlamamak, bol su içmek, histamini yüksek besinleri azaltmak ve stresi azaltmak işe yarar. Migreniniz varsa atak ilacını ağrının başında almak da önemlidir.

• Hava basıncı kaç düşünce baş ağrısı başlar?

Bu kişiden kişiye değişir. Japonya'da yapılan bir çalışmada, basıncın bir günden diğerine 5 hektopaskaldan fazla düşmesi baş ağrısını sıklaştırdı. Kendi duyarlılığınızı anlamak için baş ağrısı günlüğü ile hava basıncını birlikte izleyebilirsiniz.

Referanslar

• Cooke LJ, Rose MS, Becker WJ. Chinook winds and migraine headache. Neurology. 2000;54(2):302–307. doi:10.1212/wnl.54.2.302
• Akca HS, Acar Kurtulus S, Tengerek D, Kalkavan B, Eroglu SE. Evaluation of the relationship between southwest wind parameters and hospital applications related to headache symptoms. Medicine Science. 2020;9(1):150–153. doi:10.5455/medscience.2019.08.9147
• Akgün N, Acıman Demirel E, Açıkgöz M, et al. The effect of weather variables on the severity, duration, and frequency of headache attacks in the cases of episodic migraine and episodic tension-type headache. Turk J Med Sci. 2021;51(3):1406–1412. doi:10.3906/sag-2004-66
• Kimoto K, Aiba S, Takashima R, et al. Influence of barometric pressure in patients with migraine headache. Intern Med. 2011;50(18):1923–1928. doi:10.2169/internalmedicine.50.5640
• Okuma H, Okuma Y, Kitagawa Y. Examination of fluctuations in atmospheric pressure related to migraine. SpringerPlus. 2015;4:790. doi:10.1186/s40064-015-1592-4
• Katsuki M, Tatsumoto M, Kimoto K, et al. Investigating the effects of weather on headache occurrence using a smartphone application and artificial intelligence. Headache. 2023;63:585–600. doi:10.1111/head.14482
• Mukamal KJ, Wellenius GA, Suh HH, Mittleman MA. Weather and air pollution as triggers of severe headaches. Neurology. 2009;72(10):922–927. doi:10.1212/01.wnl.0000344152.56020.94
• Prince PB, Rapoport AM, Sheftell FD, Tepper SJ, Bigal ME. The effect of weather on headache. Headache. 2004;44(6):596–602.
• Hoffmann J, Schirra T, Lo H, et al. The influence of weather on migraine – are migraine attacks predictable? Ann Clin Transl Neurol. 2015;2(1):22–28. doi:10.1002/acn3.139
• Denney DE, Lee J, Joshi S. Whether weather matters with migraine. Curr Pain Headache Rep. 2024;28(4):181–187. doi:10.1007/s11916-024-01216-8
• Doganay H, Akcali DT, Goktas T, et al. African dust-laden atmospheric conditions activate the trigeminovascular system. Cephalalgia. 2009;29(10):1059–1068. doi:10.1111/j.1468-2982.2008.01839.x
• Sato J, Inagaki H, Kusui M, Yokosuka M, Ushida T. Lowering barometric pressure induces neuronal activation in the superior vestibular nucleus in mice. PLoS One. 2019;14(1):e0211297. doi:10.1371/journal.pone.0211297
• Izquierdo-Casas J, Comas-Basté O, Latorre-Moratalla ML, et al. Diamine oxidase (DAO) supplement reduces headache in episodic migraine patients with DAO deficiency: a randomized double-blind trial. Clin Nutr. 2019;38(1):152–158. doi:10.1016/j.clnu.2018.01.013
• Wantke F, Götz M, Jarisch R. Histamine-free diet: treatment of choice for histamine-induced food intolerance and supporting treatment for chronic headaches. Clin Exp Allergy. 1993;23(12):982–985. doi:10.1111/j.1365-2222.1993.tb00287.x
• Peikert A, Wilimzig C, Köhne-Volland R. Prophylaxis of migraine with oral magnesium: results from a prospective, multi-center, placebo-controlled and double-blind randomized study. Cephalalgia. 1996;16(4):257–263.
• Chiu HY, Yeh TH, Huang YC, Chen PY. Effects of intravenous and oral magnesium on reducing migraine: a meta-analysis of randomized controlled trials. Pain Physician. 2016;19(1):E97–E112.