Migren denince çoğu kişinin aklına tek taraflı, zonklayan bir baş ağrısı gelir. Oysa migren bazen hiç ağrı olmadan yalnızca gözde zikzaklarla, bazen baş dönmesiyle, bazen de çocuklukta tekrarlayan karın ağrısıyla kendini gösterir. Bir kısmı inmeye benzediği için korkutur, bir kısmı ise yıllarca başka hastalıklarla karıştırılır. Bu yazıda sık görülen migren türlerini, aura türlerini, gözden kaçabilen ve çocuklukta başlayan tabloları, uzayan ve komplike atakları ve türünüzü bilmenin tedavide neden önemli olduğunu anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Her Migren Aynı Değil
Migren tek bir hastalık gibi anılsa da farklı biçimlerde ortaya çıkabilen bir hastalık ailesidir. Uluslararası Baş Ağrısı Derneği'nin sınıflaması, migreni ataklarda auranın olup olmamasına, atakların sıklığına, eşlik eden belirtilere ve hayatın hangi döneminde görüldüğüne göre alt türlere ayırır.
Bu ayrım kâğıt üzerinde kalan bir sınıflama değildir. Hangi atak ilacının güvenle kullanılabileceği, hangi tetkiklerin gerektiği ve hangi belirtilerde acile gidilmesi gerektiği büyük ölçüde migrenin türüne göre değişir. Aynı kişide yıllar içinde birden fazla tür görülebilir; örneğin gençlikte auralı atakları olan biri ileri yaşta yalnızca ağrısız aura yaşayabilir.
Sık Görülen Türler
Migreni olanların büyük çoğunluğu aşağıdaki türlerden birini ya da birkaçını yaşar.
Aurasız Migren
En yaygın migren türüdür; migreni olanların yaklaşık üçte ikisi yalnızca aurasız atak yaşar. Ağrı genellikle tek taraflı, zonklayıcı, orta ya da şiddetlidir ve yürümek, merdiven çıkmak gibi günlük hareketlerle artar. Bulantı, ışık ve ses hassasiyeti eşlik eder. Tedavi edilmeyen bir atak 4–72 saat sürer. Aurasız migrende ataklar çoğu zaman adet döngüsü, uyku düzeni ve stresle daha yakından ilişkilidir.
Auralı Migren
Baş ağrısından önce ya da ağrıyla birlikte, tamamen düzelen geçici nörolojik belirtiler görülür. En sık görme aurası yaşanır: parlak, titreşen zikzaklar ya da kenarı ışıl ışıl büyüyen bir kör nokta. Bunu elden kola ve yüze yürüyen karıncalanma ya da kelime bulmakta zorlanma izleyebilir. Her belirti genellikle 5–60 dakika sürer. Auranın neye benzediğini ve inmeden nasıl ayırt edildiğini Migren Aurası ve Sessiz Migren yazımda ayrıntılı olarak anlattım.
Kronik Migren
Üç aydan uzun süredir ayda en az 15 gün baş ağrısı olması ve bu günlerin en az 8'inde ağrının migren özelliği taşımasıdır. Çoğu zaman yıllar içinde sıklaşan aralıklı migrenden gelişir ve sıklıkla ilaç aşırı kullanım baş ağrısı eşlik eder. Kronik migrenin neden geliştiğini ve nasıl geri çevrilebildiğini Migren yazımda anlattım.
Adet Migreni
Atakların adet kanamasından 2 gün önce ile kanamanın 3. günü arasında yoğunlaştığı migrendir ve östrojen düzeyinin hızla düşmesiyle ilişkilidir. Ataklar yalnızca bu günlerde oluyorsa saf adet migreni, ayın başka günlerinde de oluyorsa adetle ilişkili migren adını alır. Neden olduğunu ve nasıl önlenebileceğini igreni yazımda anlattım.
Olası Migren
Atakların migren için gereken ölçütlerden yalnızca birini karşılamadığı durumlara olası migren denir. Örneğin ağrı migrenin bütün özelliklerini taşır ama atak sayısı henüz beşe ulaşmamıştır ya da ataklar 4 saatten kısa sürer. Bu tablo migrenden daha hafif bir hastalık değildir; tedavi yaklaşımı da migrenle aynıdır.
Aura Türleri
Auranın kaynağı beyindir ve hangi bölgenin etkilendiğine göre farklı belirtiler ortaya çıkar. Aşağıdaki türler seyrektir ve inmeye benzeyebildikleri için ilk kez yaşandıklarında mutlaka nörolojik değerlendirme gerektirir.
Migren
Aura bütün tanıdık özellikleriyle gelir ve geçer, ama ardından baş ağrısı başlamaz. Tıptaki adı baş ağrısız tipik auradır. Yaş ilerledikçe daha sık görülür; özellikle menopozdan sonra baş ağrıları azalırken auralar tek başına gelmeyi sürdürebilir.
Beyin Sapı Auralı Migren
Eski adı baziler tip migrendir. Aura belirtileri beyin sapından kaynaklanır: baş dönmesi, çift görme, peltek konuşma, denge kaybı, kulak çınlaması ya da işitmede azalma görülebilir. Bu belirtilerin en az ikisinin bulunması ve kol ya da bacakta güçsüzlük olmaması gerekir.
Hemiplejik Migren
Aura sırasında vücudun bir yarısında geçici güçsüzlük gelişir; kişi elindeki bardağı tutmakta ya da adım atmakta zorlanabilir. Güçsüzlük saatler, bazen günler sürebilir ama çoğu zaman tamamen düzelir. Ailede benzer ataklar varsa ailesel, yoksa sporadik hemiplejik migren adını alır. Ailesel türde bazı genlerdeki değişiklikler rol oynar.
Retinal Migren
Atak sırasında yalnızca tek gözde tekrarlayan ve tamamen düzelen görme kaybı, kararma ya da ışık çakmaları olur; buna baş ağrısı eşlik eder. Gerçek retinal migren çok nadirdir. Tek gözde ani görme kaybı göz damarı tıkanması gibi acil durumlarda da görüldüğü için bu tanı ancak diğer nedenler dışlandıktan sonra konur.
Bu türlerin inmeden nasıl ayırt edildiğini ve hangi tetkiklerin gerektiğini Migren Aurası ve Sessiz Migren yazımda anlattım.
Gözden Kaçabilen Türler
Baş ağrısının ön planda olmadığı ya da başka bir hastalığı düşündüren belirtilerin eşlik ettiği bu tablolar, migren olarak tanınmadan yıllarca farklı bölümlerde tedavi edilebilir.
Vestibüler Migren
Baş dönmesi, sallanma ya da boşluğa basıyormuş gibi hissetme ve harekete hassasiyetle seyreder. Kalabalık ortamlar ve hareketli ekranlar belirtileri artırabilir. Baş dönmesi atakları dakikalar ile günler arasında sürebilir ve baş ağrısı her atakta eşlik etmez. Migrenle ilişkili baş dönmesinin en sık nedenidir. Kulak kristali oynaması ve Meniere hastalığından nasıl ayrıldığını Baş dönmesi yazımda anlattım.
Otonomik Belirtilerle Seyreden Migren
Migreni olanların önemli bir kısmında atak sırasında gözde sulanma ve kızarıklık, burun tıkanıklığı ya da akıntısı, göz kapağında şişlik veya yüzde kızarma görülür. Bu ayrı bir tür değil, migrenin sık görülen bir yüzüdür. Ancak bu belirtiler ağrının alın ve yanak bölgesine yayılmasıyla birleştiğinde migren çoğu zaman sinüzit sanılır. Bu karışıklığı Sinüzit mi, Migren mi? yazımda anlattım.
Hafta Sonu Migreni
Birçok migren hastası atağı stresin tam ortasında değil, stres bittikten sonra, örneğin yoğun bir iş haftasının ardından gelen cumartesi sabahı ya da tatilin ilk günü yaşar. Bu da ayrı bir tür değil, atağı başlatan koşulların bir arada görüldüğü tanıdık bir örüntüdür. Bu atakların neden geldiğini ve nasıl önlenebileceğini Hafta Sonu Migreni yazımda anlattım.
Çocuklukta Başlayan Tablolar
Migrenli yetişkinlerin geçmişine bakıldığında, çocuklukta baş ağrısı olmadan tekrarlayan bazı ataklara sık rastlanır. Uluslararası sınıflama bunları migrenle ilişkili olabilecek dönemsel tablolar olarak tanımlar. Bu çocukların bir kısmında ileride tipik migren gelişir.
- Abdominal migren: Göbek çevresinde, 2–72 saat süren, orta ya da şiddetli karın ağrısı ataklarıdır. İştahsızlık, bulantı, kusma ve solukluk eşlik eder; ataklar arasında çocuk tamamen iyidir. Çocukların yaklaşık %1–4'ünde görülür; nadiren yetişkinlerde de sürebilir.
- Siklik kusma sendromu: Belirli aralıklarla tekrarlayan, saatler ya da günler süren şiddetli bulantı ve kusma atakları görülür. Ataklar her seferinde birbirine benzer, arada kişi sağlıklıdır.
- Çocuklukta tekrarlayan baş dönmesi: Küçük çocuklarda aniden başlayan, birkaç dakika süren baş dönmesi atakları olur. Çocuk korkup bir yere tutunur, ardından kendiliğinden düzelir.
- Bebeklikte tekrarlayan boyun eğriliği: Bebeğin başının saatler ya da günler boyunca bir yana eğik durduğu ataklardır ve genellikle okul çağından önce kendiliğinden geçer.
Ergenlik döneminde başlayan baş ağrılarını Ergenlerde Baş Ağrısı yazımda anlattım.
Uzayan ve Komplike Ataklar
Migren atakları çoğu zaman iz bırakmadan geçer. Ancak nadiren atak alışılmadık biçimde uzar ya da aura beklenenden farklı seyreder. Bu tabloları bilmek, ne zaman beklemeden hekime başvurulması gerektiğini anlamayı kolaylaştırır.
Status Migrenozus
72 saatten uzun süren, şiddetli ve günlük hayatı durduran migren atağıdır. Uyku ya da ilaçla kısa süreli rahatlama olsa bile ağrı 12 saatten uzun ara vermeden geri döner. Ağrı kesicilerin sık kullanımı, uykusuzluk, yoğun stres ve hormonal dalgalanmalar zemin hazırlayabilir. Uzun süren kusma susuzluğa yol açtığı için çoğu zaman hastanede damar yoluyla sıvı, bulantı giderici ve ağrıyı durduran ilaçlarla tedavi gerekir. Bazı kişilerde sinir blokları da işe yarar.
Enfarktsız Kalıcı Aura
Aura belirtilerinin bir haftadan uzun sürmesine rağmen beyin MR'ında enfarkt görülmemesidir. Çok nadirdir; çoğu zaman görme aurası şeklindedir. Uzun süren her aura, nedenini anlamak için ayrıntılı değerlendirme gerektirir.
Migrenöz Enfarkt
Auralı migreni olan birinde, her zamanki auraya benzeyen ama bir saatten uzun süren belirtilerle birlikte, beyin MR'ında aynı bölgede enfarkt saptanmasıdır. Çok nadirdir ve daha çok genç kadınlarda görülür. Sigara ve östrojen içeren doğum kontrol hapları riski artırır. Bir saati geçen ya da her zamankinden farklı bir aura bu yüzden acil değerlendirme gerektirir.
Auranın Tetiklediği Nöbet
Çok nadiren, auralı migren atağı sırasında ya da auradan sonraki bir saat içinde epilepsi nöbeti görülebilir. Migren ile epilepsi aynı kişide sanılandan daha sık bir arada bulunur; bu yüzden aura sırasında bilinç kaybı ya da kasılma olduysa mutlaka nörolojik inceleme yapılır.
Ağrılı Oftalmopleji
Eskiden oftalmoplejik migren olarak bilinen bu tabloda, baş ağrısıyla birlikte göz kaslarını yöneten sinirlerden birinde geçici felç gelişir. Göz kapağı düşer, göz hareketleri kısıtlanır ve çift görme olur. Daha çok çocuklarda ve gençlerde görülür.
Bugün bu tablo migren değil, tekrarlayan ağrılı bir sinir hastalığı olarak sınıflandırılır. Göz siniri felcinin damar genişlemesi ya da kitle gibi acil nedenleri de olabileceği için ilk atakta beyin MR'ı ve gerekirse damar görüntülemesi yapılması önerilir.
Türü Bilmek Neden Önemli?
Migreninizin türünü bilmek, size uygun tedaviyi seçmenin ve gereksiz endişeden korunmanın ilk adımıdır. Türün tedaviyi değiştirdiği başlıca durumlar şunlardır:
- Atak ilacının seçimi: Hemiplejik ve beyin sapı auralı migrende damarları daraltan triptanlar genellikle önerilmez; bu kişilerde başka atak ilaçları tercih edilir.
- Doğum kontrol yöntemi: Auralı migreni olan kadınlarda östrojen içeren doğum kontrol hapları inme riskini artırdığı için önerilmez.
- Koruyucu tedavi: Hemiplejik, beyin sapı auralı ya da uzun auralı migrende atak sıklığı az olsa bile koruyucu tedavi düşünülür.
- Doğru bölüme başvurmak: Vestibüler migren, abdominal migren ya da otonomik belirtiler migren olarak tanındığında, gereksiz tetkik ve tedavilerin önüne geçilir.
Atakların başladığı saati, ne gördüğünüzü ya da hissettiğinizi, ne kadar sürdüğünü ve baş ağrısının eşlik edip etmediğini not ettiğiniz basit bir günlük, hekiminizin türü belirlemesini kolaylaştırır. Migrenin ne olduğunu, evrelerini ve tedavisine genel bakışı Migren Nedir? yazımda anlattım.
Sıkça Sorulan Sorular
• Aynı Kişide Hem Auralı Hem Aurasız Atak Olur mu?
Evet, oldukça sıktır. Auralı migreni olan pek çok kişi ataklarının bir kısmını aurasız yaşar. Bu durumda her iki tanı birlikte konur ve tedavi buna göre planlanır.
• Migren Türüm Zamanla Değişebilir mi?
Evet. Aura bazı dönemlerde ortaya çıkıp bazı dönemlerde kaybolabilir. Aralıklı migren yıllar içinde kronikleşebilir, kronik migren de doğru tedaviyle yeniden aralıklı hale gelebilir. İleri yaşta ise baş ağrıları hafiflerken auralar tek başına sürebilir. Ataklarınızın biçimi belirgin şekilde değiştiyse bunu hekiminizle paylaşın.
• Hemiplejik Migren Kalıtsal mı?
Ailesel hemiplejik migrende benzer ataklar birinci ya da ikinci derece akrabalarda da görülür ve bazı genlerdeki değişikliklerle ilişkilidir. Ailede benzer atak olmayan kişilerde ise sporadik hemiplejik migrenden söz edilir. Her iki durumda da tanı, inme gibi nedenler dışlandıktan sonra konur.
• Baş Ağrısı Olmadan Migren Olabilir mi?
Evet. Sessiz migrende yalnızca aura, vestibüler migrende baş dönmesi, abdominal migrende ise karın ağrısı ön plandadır. Bu türler migren olarak tanınmadığında yıllarca farklı hastalıklarla karıştırılabilir.
Referanslar
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. 2018;38(1):1-211. doi:10.1177/0333102417738202
- Kamourieh S, Rozen T, Anderson JM. Status migrainosus. In: Swanson JW, Matharu M, eds. Handbook of Clinical Neurology. Vol 199. Elsevier; 2024:413-439.
- Russell MB, Ducros A. Sporadic and familial hemiplegic migraine: pathophysiological mechanisms, clinical characteristics, diagnosis, and management. Lancet Neurol. 2011;10(5):457-470.
- Hill DL, Daroff RB, Ducros A, Newman NJ, Biousse V. Most cases labeled as "retinal migraine" are not migraine. J Neuroophthalmol. 2007;27(1):3-8.
- Shah DR, Dilwali S, Friedman DI. Current aura without headache. Curr Pain Headache Rep. 2018;22(11):77.
- Lempert T, Olesen J, Furman J, et al. Vestibular migraine: diagnostic criteria. J Vestib Res. 2012;22(4):167-172.
- Lai TH, Fuh JL, Wang SJ. Cranial autonomic symptoms in migraine: characteristics and comparison with cluster headache. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2009;80(10):1116-1119.
- Angus-Leppan H, Saatci D, Sutcliffe A, Guiloff RJ. Abdominal migraine. BMJ. 2018;360:k179.
- Gelfand AA. Episodic syndromes of childhood associated with migraine. Curr Opin Neurol. 2018;31(3):281-285.
- Wolf ME, Szabo K, Griebe M, et al. Clinical and MRI characteristics of acute migrainous infarction. Neurology. 2011;76(22):1911-1917.
- Gelfand AA, Gelfand JM, Prabakhar P, Goadsby PJ. Ophthalmoplegic "migraine" or recurrent ophthalmoplegic cranial neuropathy: new cases and a systematic review. J Child Neurol. 2012;27(6):759-766.
