Her gün süren bir baş ağrısı, kulakta kalp atışı gibi bir uğultu ve ayağa kalkınca birkaç saniyeliğine kararan görme... Bu belirtiler bir araya geldiğinde, özellikle son dönemde kilo almış genç bir kadında, akla psödotümör serebri gelmelidir. Adı "sahte beyin tümörü" anlamına gelir: Kafa içi basıncı tümör varmış gibi yükselir, ama ortada bir tümör yoktur. Tıptaki diğer adı idiyopatik intrakraniyal hipertansiyondur. Zamanında fark edilmezse kalıcı görme kaybına yol açabilir; erken tanı ve doğru tedaviyle ise görme korunabilir. Bu yazıda psödotümör serebrinin belirtilerini, kimlerde görüldüğünü, nasıl tanı konduğunu ve nasıl tedavi edildiğini anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Gözleri de İlgilendiren Baş Ağrısı
Beyin ve omurilik, beyin-omurilik sıvısı (BOS) adı verilen berrak bir sıvının içinde yüzer. Bu sıvı sürekli üretilir ve emilir; üretim ile emilim dengede olduğunda kafa içi basıncı normal kalır. Psödotümör serebride bu denge bozulur ve kafa içi basıncı yükselir.
Artan basınç yalnızca baş ağrısı yapmaz; gözün arkasındaki görme sinirine de baskı uygular. Görme siniri şişer ve uzun süre baskı altında kalırsa zarar görebilir. Psödotümör serebriyi tehlikeli kılan asıl şey budur: Baş ağrısı geçici bir sorun gibi görünürken görme sessizce kaybedilebilir.
Kimlerde Görülür?
Psödotümör serebri en sık çocuk doğurma çağındaki, fazla kilolu kadınlarda görülür. Son bir-iki yılda alınan kilolar riski belirgin biçimde artırır. Toplumda fazla kilonun yaygınlaşmasıyla birlikte görülme sıklığı da artmaktadır.
Daha seyrek olarak erkeklerde, çocuklarda ve normal kilolu kişilerde de görülebilir. Erkeklerde görme kaybı riskinin daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Bu yüzden kimde görülürse görülsün, göz takibi aynı titizlikle yapılmalıdır.
Riski Artıran Durumlar
Fazla kilonun yanında psödotümör serebriye katkıda bulunan başka durumlar da vardır:
- Bazı antibiyotikler: Özellikle akne tedavisinde kullanılan minosiklin ve doksisiklin gibi tetrasiklinler
- Yüksek doz A vitamini ve akne tedavisinde kullanılan izotretinoin gibi A vitamini türevleri
- Kortizon tedavisinin birden kesilmesi
- Büyüme hormonu ve lityum gibi bazı ilaçlar
- Uyku apnesi
- Polikistik over sendromu
- Kansızlık
Bu nedenle tanı konduğunda kullanılan ilaçlar ve takviyeler tek tek gözden geçirilir. Yüksek doz A vitamini içeren takviyeler hekime danışmadan kullanılmamalıdır.
Belirtiler
Psödotümör serebrinin belirtileri yavaş yavaş başlayabilir ve başka sorunlarla kolayca karıştırılabilir. En sık görülenler şunlardır:
- Baş ağrısı: Çoğu zaman her gün olur; sabahları, yatarken, öksürünce ya da ıkınınca artabilir. Migrene benzeyebilir.
- Kulakta zonklayan uğultu: Kalp atışıyla aynı ritimde duyulan bir ses. Pek çok hasta bunu "kulağımda kalbimi duyuyorum" diye anlatır.
- Görmenin birkaç saniyeliğine kararması: Özellikle ayağa kalkınca ya da eğilince, bir ya da iki gözde gelip geçen kararmalar
- Çift görme: Göz kaslarını yöneten sinirin etkilenmesiyle, özellikle yana bakarken
- Görme alanında daralma ve bulanık görme
- Gözlerin arkasında, boyunda, sırtta ya da kollarda ağrı
- Bulantı
Bazı kişilerde hiçbir şikayet yoktur ve hastalık, rutin bir göz muayenesinde görme sinirindeki şişlik fark edilince anlaşılır.
Tanı Nasıl Konur?
Psödotümör serebri tanısı, kafa içi basıncını yükseltebilecek diğer nedenler dışlandıktan sonra konur. Değerlendirme genellikle şu adımlardan oluşur:
- Göz dibi muayenesi: Görme sinirinin başında şişlik (papilödem) olup olmadığına bakılır. Tanıda en önemli bulgudur.
- Görme alanı testi ve ayrıntılı göz muayenesi: Görmenin ne kadar etkilendiğini gösterir ve tedavi takibinde düzenli olarak tekrarlanır.
- Beyin MR'ı ve beyin toplardamarlarının görüntülenmesi: Tümör, kist ya da beyin toplardamarlarında pıhtı gibi basınç artışına yol açabilecek başka nedenleri dışlamak için yapılır.
- Bel bölgesinden beyin-omurilik sıvısı alınması (lomber ponksiyon): Sıvının basıncı ölçülür ve içeriği incelenir. Yetişkinlerde açılış basıncının 25 cm su ya da üzerinde olması tanıyı destekler.
Tedavinin Amacı Görmeyi Korumak
Psödotümör serebri tedavisinin iki amacı vardır: görmeyi korumak ve baş ağrısını azaltmak. Tedavi, görmenin ne kadar etkilendiğine göre planlanır.
Kilo Vermek
Fazla kilolu kişilerde tedavinin temeli kilo vermektir. Vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 5-15'i kadar kilo vermek bile kafa içi basıncını düşürebilir, baş ağrısını ve görme bulgularını belirgin biçimde iyileştirebilir. Kilo vermek zor olduğunda beslenme uzmanı desteği, gerekirse kilo verdiren ilaçlar ya da obezite cerrahisi de seçenekler arasındadır. Yeniden kilo almak hastalığın tekrarlamasına yol açabilir.
İlaç Tedavisi
Beyin-omurilik sıvısının üretimini azaltan asetazolamid en sık kullanılan ilaçtır. Ellerde, ayaklarda karıncalanma ve gazlı içeceklerin tadında değişiklik sık görülen yan etkileridir. Topiramat hem sıvı üretimini azaltan hem de kilo vermeye ve baş ağrısına yardımcı olabilen bir başka seçenektir. Hastalığa katkıda bulunabilecek ilaçlar varsa bırakılır ya da değiştirilir.
Cerrahi Seçenekler
Görme hızla kötüleşiyorsa ya da ilaç tedavisine rağmen görme kaybı ilerliyorsa cerrahi girişimler gerekebilir. Beyin-omurilik sıvısını vücudun başka bir bölgesine aktaran şant ameliyatı, görme sinirinin kılıfını açarak basıncı azaltan girişim ya da beyin toplardamarlarındaki darlığa stent yerleştirilmesi bu seçeneklerdir. Hangi yöntemin seçileceğine nöroloji, göz ve beyin cerrahisi hekimleri birlikte karar verir.
Baş Ağrısıyla Baş Etmek
Kafa içi basıncı kontrol altına alındıktan sonra bile bazı kişilerde baş ağrısı devam edebilir; bu ağrı çoğu zaman migren özelliği taşır ve migren gibi tedavi edilir. Bu dönemde ağrı kesicilerin sık kullanılması ilaç aşırı kullanım baş ağrısına yol açabileceği için dikkatli olunmalıdır. Migrenin tedavi seçeneklerini Migren Tedavisi yazımda anlattım.
Takip Neden Önemli?
Psödotümör serebri uzun süreli takip gerektirir. Görme kaybı yavaş ilerleyebildiği ve kişi bunu fark etmeyebildiği için göz dibi muayenesi ve görme alanı testi düzenli aralıklarla tekrarlanır. Baş ağrısının hafiflemesi her zaman görmenin de güvende olduğu anlamına gelmez; takipler aksatılmamalıdır.
Hastalık bazı kişilerde tedaviyle tamamen düzelir, bazılarında yıllar sonra özellikle kilo alımıyla tekrarlayabilir. Bu yüzden kilonun korunması ve belirtilerin yeniden ortaya çıkması halinde vakit kaybetmeden hekime başvurulması önemlidir.
Ne Zaman Acile?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa vakit kaybetmeden acile başvurun:
- Görmede ani azalma ya da görme alanında hızla artan kayıp
- Yeni başlayan çift görme
- Giderek şiddetlenen baş ağrısıyla birlikte kusma
- Gebelikte ya da doğum sonrasında yeni başlayan şiddetli baş ağrısı ve görme bozukluğu
Baş ağrısının diğer tehlike işaretlerini geçmeyen baş ağrısı yazımda anlattım.
Sıkça Sorulan Sorular
• Psödotümör serebri bir beyin tümörü mü?
Hayır. Adı "sahte tümör" anlamına gelir; çünkü kafa içi basıncı tümör varmış gibi yükselir, ama beyinde bir tümör yoktur. Tanı da zaten MR ile tümör ve benzeri nedenler dışlandıktan sonra konur.
• Kulağımda kalp atışımı duyuyorum, bu neden olur?
Kalp atışıyla aynı ritimde duyulan kulak uğultusu psödotümör serebrinin sık belirtilerinden biridir. Ancak tek başına bu belirti damar sorunları, kansızlık, tiroid hastalıkları ve kulak hastalıkları gibi başka nedenlerden de kaynaklanabilir. Bu tür bir uğultuda göz dibi muayenesi de dahil olmak üzere değerlendirme yapılması önerilir.
• Psödotümör serebri tamamen geçer mi?
Birçok kişide kilo verme ve ilaç tedavisiyle belirtiler tamamen düzelir. Ancak hastalık yıllar sonra, özellikle yeniden kilo alınınca tekrarlayabilir. Bu yüzden tedavi bittikten sonra da kilonun korunması ve belirli aralıklarla göz kontrolü önerilir.
• Psödotümör serebri varsa hamile kalabilir miyim?
Evet, psödotümör serebri gebeliğe engel değildir. Ancak gebelikte kilo artışı belirtileri kötüleştirebilir ve bazı ilaçların kullanımı değişebilir. Gebeliği planlarken nörolog, göz hekimi ve kadın doğum hekiminin birlikte takip etmesi önerilir.
Referanslar
- Friedman DI, Liu GT, Digre KB. Revised diagnostic criteria for the pseudotumor cerebri syndrome in adults and children. Neurology. 2013;81(13):1159-1165. doi:10.1212/WNL.0b013e3182a55f17
- Mollan SP, Davies B, Silver NC, et al. Idiopathic intracranial hypertension: consensus guidelines on management. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2018;89(10):1088-1100. doi:10.1136/jnnp-2017-317440
- Wall M, McDermott MP, Kieburtz KD, et al. Effect of acetazolamide on visual function in patients with idiopathic intracranial hypertension and mild visual loss: the idiopathic intracranial hypertension treatment trial. JAMA. 2014;311(16):1641-1651. doi:10.1001/jama.2014.3312
- Mollan SP, Mitchell JL, Ottridge RS, et al. Effectiveness of bariatric surgery vs community weight management intervention for the treatment of idiopathic intracranial hypertension: a randomized clinical trial. JAMA Neurol. 2021;78(6):678-686. doi:10.1001/jamaneurol.2021.0659
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. 2018;38(1):1-211. doi:10.1177/0333102417738202
