"Başım ağrıyor, tansiyonum çıkmıştır" ya da "Ensem zonkluyor, tansiyonuma bakayım" cümlelerini çok sık duyarım. Türkiye'de baş ağrısı ile tansiyon neredeyse eş anlamlı kullanılır. Oysa ilişki sanıldığından farklıdır: Yüksek tansiyonu olan çoğu kişinin başı ağrımaz, baş ağrısı sırasında ölçülen yüksek tansiyon ise çoğu zaman ağrının nedeni değil, sonucudur. Bu yazıda tansiyonun hangi durumlarda gerçekten baş ağrısı yaptığını, iniş çıkış yapan tansiyonun nedenlerini, düşük tansiyonun baş ağrısıyla ilişkisini, tansiyon ilaçlarının baş ağrısına etkisini ve hangi durumların acil olduğunu anlattım.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerine geçmez. Tanı, tedavi ve yazıda geçen ilaç ya da takviyelerin kullanımı için mutlaka hekiminize danışın.
Baş Ağrısı Tansiyonun Habercisi Değil
Yüksek tansiyon çoğu zaman hiçbir belirti vermez; bu yüzden "sessiz katil" olarak anılır. Hafif ya da orta düzeyde yüksek tansiyonu olan kişilerin çoğunda baş ağrısı olmaz. Bunun iki önemli sonucu vardır:
- Başınız ağrımıyor diye tansiyonunuzun normal olduğunu düşünmemelisiniz. Tansiyon ancak ölçülerek anlaşılır.
- Her baş ağrısını tansiyona bağlamak, migren ya da gerilim tipi baş ağrısı gibi asıl nedenin gözden kaçmasına yol açabilir.
Ağrı Tansiyonu Yükseltir
Baş ağrısı sırasında ölçülen yüksek tansiyon çoğu zaman ağrının sonucudur. Ağrı, stres ve kaygı vücutta adrenalin salgısını artırır; bu da tansiyonu geçici olarak yükseltir. Ağrı geçtiğinde tansiyon da çoğu zaman kendiliğinden düşer.
Bu yüzden baş ağrısı sırasında tek bir yüksek ölçüme dayanarak tansiyon ilacı almak ya da dozunu artırmak doğru değildir. Ağrı geçtikten sonra dinlenmiş olarak yapılan ölçümler daha doğru bilgi verir.
Tansiyon Ne Zaman Baş Ağrısı Yapar?
Tansiyon belirli durumlarda gerçekten baş ağrısının nedeni olabilir. Bu durumlarda tansiyon genellikle çok yüksektir ve aniden yükselmiştir.
Ani ve Çok Yüksek Tansiyon
Tansiyonun aniden 180/120 mmHg ya da üzerine çıkması, genellikle ensede ya da tüm başta zonklayan bir ağrıya yol açabilir. Bu ağrı tansiyon düştükçe hafifler. Böyle yüksek değerlere bulanık görme, göğüs ağrısı, nefes darlığı, uyuşma, konuşma bozukluğu ya da bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa bu bir acil durumdur.
Ataklarla Yükselen Tansiyon
Böbrek üstü bezinin nadir görülen bir tümörü olan feokromositoma, ataklar halinde yükselen tansiyona yol açar. Ataklar sırasında şiddetli baş ağrısı, terleme ve çarpıntı birlikte görülür. Bu üçlü tekrarlıyorsa mutlaka araştırılmalıdır.
Hamilelikte Yüksek Tansiyon
Gebeliğin 20. haftasından sonra yükselen tansiyonla birlikte başlayan baş ağrısı preeklampsinin belirtisi olabilir. Görmede bulanıklık, yüzde ve ellerde ani şişlik ya da karın üst kısmında ağrı eşlik edebilir. Bu durumda vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır. Hamilelikteki baş ağrılarını Hamilelikte ve Emzirirken Migren yazımda anlattım.
Uyku Apnesi ve Sabah Baş Ağrısı
Horlayan, uykuda nefesi duran kişilerde hem tansiyon yüksekliği hem de sabahları baş ağrısıyla uyanmak sık görülür. Burada ortak neden uyku apnesidir. Sabah ağrılarının nedenlerini sabah baş ağrısı yazımda anlattım.
Düşük Tansiyon da Ağrıtır
Tansiyonun düşmesi de baş ağrısına yol açabilir. Özellikle ayağa kalkınca tansiyonun düşmesi (ortostatik hipotansiyon) ya da nabzın aşırı hızlanması (POTS) baş ağrısı yapabilir.
- Ağrı genellikle ayakta dururken artar, oturunca ya da uzanınca azalır.
- Ensede ve omuzlarda, askıya asılmış bir ceket gibi yayılan bir ağrı olarak hissedilebilir.
- Göz kararması, sersemlik, çarpıntı ve yorgunluk eşlik eder.
- Sıcak havada, uzun süre ayakta kalınca, yemekten sonra ve yeterince su içilmediğinde belirginleşir.
Kafa içi basıncının düşmesi ise tansiyon düşüklüğünden farklı bir durumdur. Beyin-omurilik sıvısının sızmasına bağlı bu tabloda da ağrı ayağa kalkınca artar, yatınca geçer ve nöroloji değerlendirmesi gerektirir.
İnişli Çıkışlı Tansiyon
"Tansiyonum bir yükseliyor bir düşüyor, başım da ağrıyor" yakınması çok sıktır. Gün içinde tansiyonun biraz değişmesi normaldir; ama belirgin iniş çıkışlar ve buna eşlik eden baş ağrısı, sersemlik ve çarpıntı çoğu zaman tansiyonun kendisinden çok, tansiyonu yöneten sistemdeki bir dengesizliğe işaret eder. Başlıca nedenler şunlardır:
- Ağrı, stres ve kaygı: Adrenalin salgısını artırarak tansiyonu geçici olarak yükseltir; sakinleşince tansiyon da düşer.
- Otonom sinir sistemi sorunları: Ayağa kalkınca tansiyonun düşmesi, nabzın aşırı hızlanması ya da gün içinde açıklanamayan dalgalanmalar otonom sinir sistemi bozukluğunun belirtisi olabilir.
- Muayenede yükselen tansiyon: Bazı kişilerde tansiyon yalnızca hekim ya da hastane ortamında yükselir; evde yapılan ölçümler bu durumu ayırt etmeye yardımcı olur.
- İlaçlar: Tansiyon ilaçlarının dozu ya da saati, idrar söktürücüler, burun açıcı spreyler ve sık kullanılan ağrı kesiciler tansiyonu oynatabilir.
- Uyku apnesi, yetersiz sıvı alımı, fazla tuz ve alkol
- Nadiren feokromositoma gibi hormon salgılayan tümörler: Ataklar halinde yükselen tansiyonla birlikte şiddetli baş ağrısı, terleme ve çarpıntı yapar.
Tansiyonu inişli çıkışlı olan kişilerde bir hafta boyunca günün farklı saatlerinde ve ayağa kalktıktan sonra yapılan ölçümler, gerekirse 24 saatlik tansiyon takibi, nedenin bulunmasına yardımcı olur.
Migren ve Tansiyon
Migren ile yüksek tansiyon sık birlikte görülür. İkisi de damar tonusunu ve otonom sinir sistemini ilgilendirir; stres, uykusuzluk, fazla tuz, fazla kilo ve sigara her ikisini de kötüleştirir. Tansiyonu kontrol altında olmayan migrenli kişilerde ataklar daha sık olabilir.
Bu birliktelik tedaviyi de etkiler:
- Propranolol gibi beta blokerler ve kandesartan, hem tansiyonu düşürür hem de migreni önleyebilir. Uygun kişilerde tek ilaçla iki soruna yardım edilebilir.
- Triptanlar damarları daralttığı için tansiyonu kontrol altında olmayan kişilerde kullanılmaz.
- İbuprofen, naproksen gibi ağrı kesicilerin sık kullanılması tansiyonu yükseltebilir.
Migrene eşlik eden diğer hastalıkları Migrenle Birlikte Görülen Hastalıklar yazımda anlattım.
Tansiyon İlaçları da Baş Ağrısı Yapabilir
Bazı tansiyon ve kalp ilaçları, özellikle damarları genişleterek etki edenler, yan etki olarak baş ağrısı yapabilir. Kalp ağrısında kullanılan nitratlar ve nifedipin gibi bazı kalsiyum kanal blokerleri bu açıdan en bilinenleridir. Bu baş ağrısı çoğu zaman ilk günlerde belirgindir ve zamanla azalır. Yeni başladığınız bir ilaçtan sonra baş ağrınız başladıysa ilacı kendiniz bırakmadan hekiminizle konuşun. Baş ağrısı yapabilen ilaçların listesini Baş Ağrısına Neden Olabilen İlaçlar yazımda topladım.
Tansiyonu Doğru Ölçmek
Yanlış ölçüm, gereksiz endişeye ya da gereksiz ilaç kullanımına yol açabilir. Evde doğru ölçüm için şunlara dikkat edin:
- Ölçümden önce en az 5 dakika sırtınız dayalı oturarak dinlenin.
- Ölçümden önceki yarım saatte kahve içmeyin, sigara içmeyin, egzersiz yapmayın.
- Kolunuz kalp hizasında, bir masaya dayalı olsun; ayaklarınız yere bassın, bacak bacak üstüne atmayın.
- Kolunuza uygun boyda, üst koldan ölçen bir cihaz kullanın.
- Bir-iki dakika arayla iki ölçüm yapıp ortalamasını not edin.
- Bir hafta boyunca sabah ve akşam yaptığınız ölçümleri hekiminize götürün.
Ne Zaman Acile?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın:
- Tansiyonun 180/120 mmHg ya da üzerinde olması ve buna şiddetli baş ağrısı, bulanık görme, göğüs ağrısı ya da nefes darlığı eşlik etmesi
- Baş ağrısıyla birlikte uyuşma, güçsüzlük, konuşma bozukluğu ya da bilinç bulanıklığı
- Aniden başlayan, hayatınızın en şiddetli baş ağrısı
- Gebelikte yüksek tansiyonla birlikte baş ağrısı, görme bozukluğu ya da ani şişlik
Baş ağrısının diğer tehlike işaretlerini geçmeyen baş ağrısı yazımda anlattım.
Hem Başınız Hem Damarlarınız İçin
Tansiyonu düzenleyen alışkanlıkların çoğu baş ağrılarını da azaltır. Bu yüzden aşağıdaki adımlar iki açıdan da kazançtır:
- Tuzu azaltmak; işlenmiş gıdalar, şarküteri ürünleri ve hazır çorbalar gibi gizli tuz kaynaklarına dikkat etmek
- Sebze, meyve ve baklagillerden zengin beslenmek
- Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş gibi düzenli hareket
- Fazla kiloyu azaltmak
- Düzenli ve yeterli uyku; horlama varsa uyku apnesi açısından değerlendirilmek
- Alkolü sınırlamak, sigarayı bırakmak
- Stres yönetimi, nefes çalışmaları ve yoga
Magnezyum hem tansiyon hem de migren açısından önemli bir mineraldir; eksikliği varsa tamamlanması önerilir. Magnezyumun migrendeki yerini Magnezyum ve Migren yazımda anlattım.
Sıkça Sorulan Sorular
• Ensem ağrıyorsa tansiyonum yüksek mi?
Her zaman değil. Ense ağrısının en sık nedenleri boyun kaslarındaki gerginlik, gerilim tipi baş ağrısı, migren ve boyundan başa yayılan ağrılardır. Ani ve çok yüksek tansiyon ense ağrısı yapabilir, ama bunu anlamanın tek yolu tansiyonu ölçmektir.
• Başım ağrıyınca tansiyon ilacımı ek doz alabilir miyim?
Hayır, hekiminiz önermediyse almayın. Baş ağrısı sırasında yükselen tansiyon çoğu zaman ağrı geçince düşer. Gereksiz ek doz tansiyonu fazla düşürerek sersemlik ve düşmeye yol açabilir.
• Tansiyonum düşükken başım ağrıyorsa tuzlu ayran içmek iyi gelir mi?
Ayağa kalkınca tansiyonu düşen ve tuz kısıtlaması gerektiren bir hastalığı olmayan kişilerde sıvı ve tuz alımını artırmak belirtileri hafifletebilir. Ancak kalp, böbrek hastalığı ya da yüksek tansiyonu olanlar tuz alımını hekimlerine danışmadan artırmamalıdır.
• Tansiyonum normal, yine de başım sık ağrıyor; ne yapmalıyım?
Sık baş ağrısının en yaygın nedenleri migren ve gerilim tipi baş ağrısıdır; ama uyku, beslenme, vitamin eksiklikleri ve ilaçlar gibi pek çok başka neden de olabilir. Bu nedenleri Baş Ağrısına Neden Olan Hastalıklar yazımda anlattım.
Referanslar
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. 2018;38(1):1-211. doi:10.1177/0333102417738202
- Finocchi C, Sassos D. Headache and arterial hypertension. Neurol Sci. 2017;38(Suppl 1):67-72. doi:10.1007/s10072-017-2893-z
- Unger T, Borghi C, Charchar F, et al. 2020 International Society of Hypertension global hypertension practice guidelines. Hypertension. 2020;75(6):1334-1357. doi:10.1161/HYPERTENSIONAHA.120.15026
- Whelton PK, Carey RM, Aronow WS, et al. 2017 ACC/AHA guideline for the prevention, detection, evaluation, and management of high blood pressure in adults. Hypertension. 2018;71(6):e13-e115. doi:10.1161/HYP.0000000000000065
- Freeman R, Wieling W, Axelrod FB, et al. Consensus statement on the definition of orthostatic hypotension, neurally mediated syncope and the postural tachycardia syndrome. Clin Auton Res. 2011;21(2):69-72. doi:10.1007/s10286-011-0119-5
